تبادل ۵۴۰ اسیر جنگی میان روسیه و اوکراین با میانجی‌گری امارات

روز جمعه، ۵۴۰ نظامی — معادل تقریبی استعداد یک گردان پیاده‌نظام استاندارد — از خطوط مقدمِ به‌شدت مستحکم عبور کردند تا به کشورهای متبوع خود بازگردند؛ رویدادی که یکی از گسترده‌ترین جابه‌جایی‌های انفرادی اسرا در سال جاری محسوب می‌شود.[1][2]

بر اساس این توافق متقارن، روسیه و اوکراین هر یک ۲۷۰ نفر از نیروهای دربند خود را تحویل گرفتند. این فرایند با میانجی‌گری امارات متحده عربی انجام شد که همچنان نقش محوری خود را در تسهیل امور لجستیکی میان مسکو و کی‌یف ایفا می‌کند.[3][6]

وزارت امور خارجه امارات متحده عربی با انتشار بیانیه‌ای رسمی موفقیت‌آمیز بودن این اقدام را تأیید و تصریح کرد که نهایی‌سازی فهرست نفرات حاصل هفته‌ها مذاکره غیرمستقیم بوده است.[6]

این وزارتخانه در بیانیه دیپلماتیک خود خاطرنشان کرد: «موفقیت تلاش‌های میانجی‌گرانه اخیر بازتاب‌دهنده پیوندهای قابل اعتماد و متوازنی است که امارات با هر دو کشور فدراسیون روسیه و جمهوری اوکراین حفظ کرده است.»[6]

زنده‌ماندگان فاجعه اولنیوکا

در میان اسرای بازگشته به اوکراین، پنج نظامی حضور داشتند که پیش‌تر در جریان انفجار ژوئیه ۲۰۲۲ در زندان اولنیوکا رسماً جزو جان‌باختگان ثبت شده بودند؛ بازگشتی که شگفتی ناظران را به همراه داشت.[4]

آن انفجار به کشته شدن دست‌کم ۵۳ اسیر جنگی اوکراینی در منطقه تحت کنترل روسیه در دونتسک منجر شده بود و نهادهای اوکراینی طی چهار سال گذشته تصور می‌کردند این پنج نفر در آتش‌سوزی جان باخته‌اند.[4]

روزنامه «کی‌یف پست» به نقل از منابع اطلاعاتی ارتش که هویت بازماندگان را راستی‌آزمایی کرده‌اند نوشت: «اوکراین ۲۷۰ اسیر را به خانه بازگرداند که پنج نفر از آنان از قربانیان پیشین حمله اولنیوکا پنداشته می‌شدند.»[4]

روند تبادل در طرف روسی نیز با نظمی مشابه انجام گرفت. وزارت دفاع روسیه با تأیید بازگشت ۲۷۰ پرسنل نظامی خود، تصاویری از انتقال آنان با هواپیماهای ترابری نظامی برای معاینات پزشکی در مسکو منتشر کرد.[2][3]

نشریه «مسکو تایمز» گزارش داد که نظامیان روس «دوره درمانی و بازپروری را در مراکز پزشکی وابسته به وزارت دفاع روسیه سپری خواهند کرد»؛ روندی استاندارد که پس از ماه‌ها یا سال‌ها اسارت برای نیروها اعمال می‌شود.[2]

سازوکار میانجی‌گری

امارات متحده عربی در طول این منازعه جایگاه دیپلماتیک ویژه‌ای یافته است؛ در حالی که ترکیه در مراحل اولیه جنگ بر توافق صادرات غلات متمرکز بود، ابوظبی بر پیچیدگی‌های لجستیکی مبادله انسان‌ها تخصص پیدا کرده است.[6][7]

انجام این‌گونه تبادل‌ها نیازمند برقراری آتش‌بس‌های موقت و موضعی در امتداد دالان‌های ترانزیتی مشخص است. دو ارتش باید هماهنگی‌های لازم برای ترابری زمینی، احراز هویت در نقطه تماس و تضمین امنیت کاروان‌های غیرمسلح را فراهم آورند.[1][2]

به گزارش خبرگزاری «رپورت»، مدل «۲۷۰ در برابر ۲۷۰» نشان‌دهنده یک مبادله کاملاً متوازن و متقارن است؛ رویکردی که مانع از بروز اصطکاک‌های سیاسی ناشی از تبادل‌های نابرابر (مانند معاوضه افسران ارشد با چندین نیروی کادر) می‌شود.[5]

فراتر از این تعاملات لجستیکی، کانال‌های ارتباطی میان دو پایتخت در عمل مسدود است. از بهار ۲۰۲۲ هیچ مذاکره رسمی پیرامون مسائل سرزمینی یا آتش‌بس پایدار شکل نگرفته و تبادل اسرا یگانه سازوکار تعاملی کارآمد باقی مانده است.[1][8]

شرایط دوران اسارت

وضعیت جسمانی نیروهای آزادشده ابعاد دشوار اسارت در این جنگ فرسایشی را آشکار می‌کند. در تبادلات گذشته، بارها نشانه‌هایی از سوءتغذیه شدید، زخم‌های درمان‌نشده ناشی از درگیری و آسیب‌های روانی در میان بازگشتگان دیده شده است.[1][4]

تیم‌های پزشکی اوکراین بلافاصله پس از ورود اسرا به خاک خود، ارزیابی تریاژ را آغاز کردند. «کی‌یف ایندیپندنت» خبر داد که این ۲۷۰ نفر پیش از پیوستن به خانواده‌هایشان، پروتکل‌های توان‌بخشی جامعی را طی خواهند کرد.[1]

کنوانسیون‌های ژنو بر رفتار انسانی با اسیران جنگی و لزوم بازگرداندن آنان تأکید دارند، با این حال طرفین بارها یکدیگر را به نقض استانداردهای نگهداری و ممانعت از دسترسی بازرسان بین‌المللی متهم ساخته‌اند.[2][8]

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ همواره با دشواری دسترسی آزاد به بازداشتگاه‌های دو سوی جبهه مواجه بوده است؛ موضوعی که زنده ماندن این پنج اسیر واقعه اولنیوکا را بدون آگاهی قبلی به رخدادی قابل تأمل بدل می‌کند.[4]

پیامدهای سیاسی در عرصه داخلی

برای هر دو حکومت، بازگرداندن اسرا از حیث مشروعیت و فشار افکار عمومی در داخل اهمیت راهبردی دارد. در کی‌یف، خانواده‌های مفقودان با برپایی تجمعات مداوم، تسریع روند تبادل‌ها را از دولت مطالبه می‌کنند.[8]

در مسکو، بازگشت نیروهای قراردادی و وظیفه ابزاری برای اطمینان‌بخشی به جامعه‌ای است که نسبت به ابعاد لشکرکشی‌ها حساس است؛ رسانه‌های دولتی روسیه با پوشش گسترده ورود این سربازان، وفاداری نهادی حاکمیت به پرسنل نظامی را به نمایش می‌گذارند.[2][3]

برای ابوظبی نیز موفقیت در این مذاکرات جایگاه این کشور را به عنوان قطب دیپلماتیک بی‌طرف تثبیت می‌کند؛ کشوری که پیوندهای تجاری عمیق خود با مسکو را حفظ کرده و هم‌زمان به ارسال کمک‌های بشردوستانه و تجهیزات برق‌رسانی به کی‌یف ادامه می‌دهد.[6][7]

هم‌اکنون هزاران نظامی از هر دو سو در اردوگاه‌های اسارت به سر می‌برند. آمار دقیق به عنوان اسرار نظامی طبقه‌بندی شده است، اما نهادهای حقوق بشری شمار کل آنان را ده‌ها هزار نفر تخمین می‌زنند.[1][8]

امارات در طول دو سال گذشته چندین جابه‌جایی گسترده دیگر را نیز عملیاتی کرده بود؛ فرآیندی که پایبندی متقابل نادری را در جنگی نشان می‌دهد که مشخصه بارز آن نقض پیمان‌ها و حملات فزاینده موشکی است.[6][7]

با تحقق این مبادله ۵۴۰ نفره، پرونده این مرحله بسته شد. میانجی‌گران اماراتی اکنون روند گردآوری فهرست‌های جدید را برای دور احتمالی بعدی پیگیری خواهند کرد.[6][7]

مرحله بعد کاملاً وابسته به اراده و تصمیم‌گیری سلسله‌مراتب فرماندهی نظامی دو طرف برای اعطای مجوزهای جدید است؛ تا آن زمان، هزاران اسیر باقی‌مانده ناچارند در اردوگاه‌های پراکنده چشم‌انتظار بمانند.[1][2]