تغییر راهبرد سازمان ملل در مدیریت بلایای طبیعی؛ تمرکز بر رفتار انسانی به جای هشدار صرف
با وجود پیشرفتهای چشمگیر در فناوریهای پیشبینی، مطالعات جدید نشان میدهد که هشدارهای زودهنگام به تنهایی برای نجات جان انسانها کافی نیستند. اکنون طرح «هشدارهای زودهنگام برای همه» سازمان ملل، تمرکز خود را به سمت آموزش جوامع و اقدام پیشگیرانه تغییر داده است.
به قلم پیام نورانی
این خبر را به اشتراک بگذارید
شبکههای حسگر لرزهای، ماهوارههای هواشناسی و مدلهای هوش مصنوعی اکنون میتوانند وقوع طوفانها و سونامیها را با دقتی خیرهکننده پیشبینی کنند. با این حال، داشتن پیشرفتهترین فناوریها همیشه به معنای کاهش تلفات انسانی نیست. یک سیستم هشدار تنها زمانی کارآمد است که مردم به آن عمل کنند.[1]
یک مطالعه بینالمللی جدید که در دوم نوامبر ۲۰۲۶ توسط دانشگاه بریستول منتشر شد، نشان میدهد که هشدارهای زودهنگام در بسیاری از مناطق آسیبپذیر جهان به اقدامات پیشگیرانه منجر نمیشوند. این تحقیق که در نشریه انجمن هواشناسی آمریکا (BAMS) به چاپ رسیده، شکاف عمیقی را بین دریافت هشدار و واکنش نشان میدهد.[1]
پروفسور لیزی کندون، محقق ارشد این مطالعه از موسسه محیطزیست کابوت، تاکید میکند که آفریقا به شدت در برابر رویدادهای آبوهوایی شدید آسیبپذیر است. در سال ۲۰۲۵، رویدادهای مرتبط با اقلیم حداقل ۱۳ میلیون نفر را در سراسر این قاره تحت تاثیر قرار داد و هزاران کشته بر جای گذاشت.[1]
بررسیهای میدانی در ماداگاسکار، مالاوی و موزامبیک آمارهای تاملبرانگیزی را فاش کرده است. در ماداگاسکار ۹۰ درصد، در مالاوی ۸۰ درصد و در موزامبیک ۷۷ درصد از مردم هشدارهای مربوط به نزدیک شدن طوفانهای حارهای را دریافت کرده بودند. با این وجود، کمتر از نیمی از این افراد پس از دریافت هشدار اقدام به تخلیه منطقه کردند.[1]
محققان دریافتند که موانع اصلی در مسیر نجات جان انسانها، دیگر محدودیتهای فنی نیستند. بیاعتمادی به محتوای هشدارها، دریافت دیرهنگام پیامها، و فقدان منابع کافی یا مسیرهای امن برای تخلیه، دلایل اصلی ماندن افراد در مناطق خطرناک بودهاند. این یافتهها نیازمند یک بازنگری اساسی در سیاستهای مدیریت بحران است.[1]
تغییر رویکرد در طرح جهانی
این واقعیتهای میدانی، مسیر طرح جهانی «هشدارهای زودهنگام برای همه» (EW4All) را تغییر داده است. این ابتکار که توسط آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد پایهگذاری شده، قصد دارد تا پایان سال ۲۰۲۷ تمامی ساکنان کره زمین را تحت پوشش سیستمهای هشدار قرار دهد.[5][6]
سلست سائولو، دبیرکل سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، در آستانه نشست اقلیمی COP31 در نوامبر ۲۰۲۶، بر اهمیت این تغییر رویکرد تاکید کرد. او هشدار داد که اگرچه پیشرفتهای خوبی در توسعه شبکههای رصدی حاصل شده، اما سرعت اجرای برنامههای محافظتی در سطح جوامع محلی هنوز کافی نیست.[5]
سائولو با اشاره به پیشبینیهای جدید مبنی بر افزایش ۳.۸ درجهای دمای سطح آب در اقیانوس آرام استوایی تا ژانویه ۲۰۲۷، بر لزوم آمادگی فوری تاکید کرد. این پدیده النینو با شدت استثنایی، میتواند الگوهای آبوهوایی مخربی را به همراه داشته باشد که نیازمند واکنش سریع جوامع است.[5]
این شرایط جوی بیسابقه میتواند به معنای بارشهای سیلآسا در برخی مناطق و خشکسالیهای شدید در مناطق دیگر باشد. سازمان جهانی هواشناسی هشدار داده است که بدون سیستمهای هشدار کارآمد، این نوسانات اقلیمی مستقیماً به بحرانهای انسانی و کمبود مواد غذایی تبدیل خواهند شد.[5]
در همین راستا، دفتر کاهش خطر بلایای سازمان ملل (UNDRR) در پنجم نوامبر ۲۰۲۶، همزمان با روز جهانی آگاهی از سونامی، شعار «آماده سونامی باشید: تابآوری از شما شروع میشود» را محور برنامههای خود قرار داد. این شعار نشاندهنده انتقال مسئولیت از سیستمهای متمرکز به سمت آمادگی فردی و محلی است.[3][4]
رانیا حماد، مسئول روابط خارجی UNDRR، در نشست اخیر این سازمان در لبنان به صراحت اعلام کرد که موفقیت یک سیستم هشدار زودهنگام تنها با توانایی آن در پیشبینی خطرات سنجیده نمیشود. معیار واقعی موفقیت، توانایی ترجمه این هشدارها به اقدامات پیشگیرانهای است که جان انسانها را نجات میدهد.[4]
درسهایی از اکوادور و کارائیب
تجربه کشورهای خط مقدم در مواجهه با بلایای طبیعی، اهمیت نحوه برقراری ارتباط با مردم را به خوبی نشان میدهد. اکوادور پس از زلزله ویرانگر سال ۲۰۱۶، با سرمایهگذاری بانک توسعه بینآمریکایی، سیستم هشدار ملی خود را به طور کامل بازسازی کرد و پروتکلهای ارتباطی چندکاناله را توسعه داد.[2]
تجربه کشورهای خط مقدم در مواجهه با بلایای طبیعی، اهمیت نحوه برقراری ارتباط با مردم را به خوبی نشان میدهد.
در جولای ۲۰۲۵، زمانی که یک زلزله ۸.۸ ریشتری در نزدیکی شبهجزیره کامچاتکا رخ داد، سیستم هشدار اکوادور در معرض یک آزمایش واقعی قرار گرفت. با این حال، مقامات مدیریت بحران این کشور متوجه شدند که پخش پیامهای ضبطشده قبلی که خواستار تخلیه فوری بودند، برای این رویداد دوردست مناسب نیست.[2]
مقامات اکوادوری با استفاده از تجربه فوران آتشفشان تونگا در سال ۲۰۲۲، تصمیم گرفتند پیامها را تغییر دهند. آنها به جای استفاده از کلمه «سونامی» که میتوانست در طول شب باعث وحشت عمومی شود، تنها پیامهای احتیاطی پخش کردند و فعالیتهای دریایی را به حالت تعلیق درآوردند. این تصمیم هوشمندانه مانع از بروز یک بحران ثانویه شد.[2]
در منطقه کارائیب نیز پیشرفتهای مشابهی به دست آمده است. سیستم هشدار سونامی این منطقه (CARIBE-EWS) اکنون میتواند هشدارهای اولیه را در عرض ۵ تا ۷ دقیقه پس از وقوع حادثه صادر کند. اما دستاورد بزرگتر، آمادهسازی جوامع محلی برای واکنش در این زمان کوتاه است.[3]
تا نوامبر ۲۰۲۶، موفقیت چشمگیری در ۱۸ کشور و قلمرو منطقه کارائیب ثبت شده است. ۷۶ جامعه محلی توانستهاند گواهینامه رسمی «آمادگی در برابر سونامی» را دریافت کنند. این گواهینامه مستلزم رعایت ۱۲ شاخص کلیدی از جمله نقشهبرداری مناطق خطر، نصب علائم و برگزاری مانورهای منظم تخلیه است.[3]
نکته قابل توجه در برنامه کارائیب، رویکرد فراگیر آن است. از سال ۲۰۲۲ در سنت لوسیا، برنامهریزیها برای شامل کردن افراد دارای اختلالات بینایی آغاز شد و اکنون این تلاشها گسترش یافته تا تمامی افراد دارای معلولیت بتوانند به طور مستقل مسیرهای تخلیه را پیدا کنند.[3]
این رویکرد فراگیر تضمین میکند که در لحظات پرالتهاب پس از به صدا درآمدن آژیرها، هیچکس به دلیل محدودیتهای جسمی جا نمیماند. مشارکت دادن گروههای حامی حقوق معلولان در طراحی مسیرهای تخلیه، اکنون به عنوان یک استاندارد طلایی در مدیریت بحران شناخته میشود.[3]
چالش زمان در برابر طبیعت
آمارها نشان میدهد که ۹۰ درصد تلفات ناشی از سونامیها مربوط به امواجی است که در کمتر از یک ساعت پس از زلزله یا فوران آتشفشان به ساحل میرسند. در چنین شرایطی، زمان کافی برای انتظار جهت دریافت دستورالعملهای رسمی وجود ندارد و واکنش غریزی و آموزشدیده جامعه تنها راه نجات است.[3]
به همین دلیل است که کارشناسان تاکید دارند سیستمهای هشدار باید به بخشی از فرهنگ روزمره مردم تبدیل شوند. برگزاری مانورهای سالانه و آموزش نشانههای طبیعی خطر، مانند عقبنشینی ناگهانی آب دریا، میتواند در لحظات حیاتی جایگزین هشدارهای الکترونیکی شود.[3][4]
در کارگاه آموزشی اخیر در لبنان که با حضور بیش از ۸۰ دانشجو از ۱۲ دانشگاه برگزار شد، شرکتکنندگان با یک سناریوی فرضی سیل ساحلی مواجه شدند. هدف این تمرین، بررسی نحوه رساندن هشدارها به تمامی ساکنان، از جمله گروههای آسیبپذیر، و محافظت از زیرساختهای حیاتی پیش از وقوع فاجعه بود.[4]
این تمرینات نشان میدهد که نسل جدید متخصصان مدیریت بحران در حال عبور از رویکردهای صرفا مهندسی هستند. آنها درک کردهاند که بهترین مدلهای هیدرولوژیکی جهان اگر نتوانند یک خانواده را متقاعد به ترک خانهشان کنند، عملا بیفایده خواهند بود.[4]
نقش فناوری در خدمت انسان
با وجود تاکید بر رفتار انسانی، نقش فناوریهای نوین در بهبود دقت هشدارها غیرقابل انکار است. هوش مصنوعی اکنون به محققان کمک میکند تا شبیهسازیهای عددی پیچیده را تسریع کرده و پیشبینیهای دقیقتری از میزان خسارات احتمالی ارائه دهند.[1][5]
با این حال، چالش اصلی در کشورهای در حال توسعه، دسترسی به زیرساختهای پایه است. بسیاری از کشورهای آسیبپذیر هنوز با کمبود تجهیزات نظارتی، تخصص فنی و تامین مالی پایدار برای حفظ شبکههای هواشناسی خود مواجه هستند.[5]
تسهیلات تامین مالی مشاهدات سیستماتیک (SOFF) یکی از ابزارهایی است که برای کمک به کشورهای کمتر توسعهیافته و کشورهای جزیرهای کوچک طراحی شده است. این صندوق تلاش میکند تا شکاف دادههای هواشناسی را در مناطقی که بیشترین نیاز را به سیستمهای هشدار دارند، پر کند.[5]
این صندوق بینالمللی با ارائه کمکهای بلاعوض و پشتیبانی فنی، به کشورهای در حال توسعه کمک میکند تا شبکههای رصدی خود را مطابق با استانداردهای جهانی ارتقا دهند. بدون این دادههای پایه، حتی پیشرفتهترین مدلهای هوش مصنوعی نیز نمیتوانند پیشبینیهای دقیقی ارائه کنند.[5]
اما همانطور که مطالعه دانشگاه بریستول نشان داد، تامین مالی زیرساختها باید با سرمایهگذاری برابر در حوزه علوم اجتماعی و ارتباطات همراه باشد. ایجاد اعتماد بین نهادهای صادرکننده هشدار و جوامع محلی، نیازمند سالها کار مستمر و تعامل مستقیم است.[1]
- کارشناسان علوم اجتماعی
- تاکید بر اهمیت اعتماد عمومی و ارتباطات شفاف در اثربخشی هشدارها.
- نهادهای بینالمللی
- تمرکز بر توسعه زیرساختهای جهانی و تامین مالی پایدار برای کشورهای آسیبپذیر.
- مدیران بحران محلی
- اهمیت بومیسازی پیامهای هشدار و جلوگیری از وحشت عمومی.
منابع
[1]University of Bristolکارشناسان علوم اجتماعیEarly warning systems for severe weather events are failing to translate into life-saving preparedness across Africa
مطالعه در University of Bristol →
[2]PreventionWebمدیران بحران محلیAdapting MHEWS in response to a tsunami threat in Ecuador
مطالعه در PreventionWeb →
[3]UN Todayمدیران بحران محلیSeconds to act: why local readiness matters most
مطالعه در UN Today →
[4]ReliefWebنهادهای بینالمللیFrom early warning to anticipatory action
مطالعه در ReliefWeb →
[5]The Climate Watchنهادهای بینالمللیEarly warning systems remain critical
مطالعه در The Climate Watch →
[6]WMOنهادهای بینالمللیEarly Warnings for All
مطالعه در WMO →
بیشتر در محیط زیست
مشاهده همه →دیپلماسی اقلیمی
بنبست در نشست اقلیمی آنتالیا؛ حذف تدریجی سوختهای فسیلی توافق نهایی کاپ۳۱ را به وقت اضافه کشاند
11 منبع
تابآوری لرزهای
زلزله ۶.۷ ریشتری در منطقه خونین پرو؛ عمق زیاد زمینلرزه مانع از فاجعه انسانی شد
2 منبع
بحران النینو
اعلام وضعیت فاجعه ملی در فیجی در پی خشکسالی شدید ناشی از پدیده النینو
5 منبع
سامانههای هشدار زودهنگام
گزارش جدید سازمان ملل در کاپ۳۱: کاهش ۶ برابری تلفات بلایای طبیعی با توسعه سامانههای هشدار زودهنگام
3 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار محیط زیست با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





