توافق ایران و عمان بر سر مسیرهای امن کشتیرانی در تنگه هرمز همزمان با ادامه مذاکرات آتش‌بس

با وجود ادعای مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، مبنی بر اینکه ایران «کنترل کامل» خود بر تنگه هرمز را از دست داده است، تحولات دیپلماتیک اخیر خلاف این موضوع را ثابت می‌کند. روز چهارشنبه، هفتم اکتبر ۲۰۲۶، ایران و عمان از دستیابی به یک توافق عملیاتی برای تعیین مختصات جغرافیایی مسیرهای امن کشتیرانی در این آبراه استراتژیک خبر دادند.[1][3]

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، با رد اظهارات مقامات آمریکایی تاکید کرد که تهران و مسقط بر سر مسیرهای رفت‌وبرگشت تجاری به تفاهم رسیده‌اند. وی تصریح کرد: «پاسخ لازم به پیشنهادهای طرف مقابل نیز از طریق میانجی‌گران ارائه خواهد شد.» این توافق گامی مهم در جهت احیای امنیت دریانوردی به شمار می‌رود.[1]

در همین حال، روند مذاکرات غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن برای دستیابی به یک آتش‌بس جامع همچنان در جریان است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز پنجشنبه اعلام کرد که تهران در حال بررسی پاسخ ایالات متحده به پیشنهاد صلح خود است و این پاسخ از طریق میانجی‌گران در روزهای آینده ارائه خواهد شد.[1][2]

عراقچی در گفتگو با خبرگزاری تسنیم تاکید کرد که «روند دیپلماتیک همچنان ادامه دارد» و ایران مصمم است از مسیر گفتگو برای تامین امنیت ملی خود استفاده کند. این اظهارات نشان‌دهنده تمایل جدی دستگاه دیپلماسی ایران برای مدیریت بحران و جلوگیری از گسترش درگیری‌های نظامی در منطقه است.[2]

طرح صلح هفت‌روزه و شروط تهران

محور اصلی گفتگوهای جاری، طرح پیشنهادی ایران موسوم به «برنامه هفت‌روزه» است که ماه گذشته توسط هیئت ایرانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک ارائه شد. این طرح شامل یک جدول زمانی مشخص برای بازگشایی کامل تنگه هرمز در ازای پذیرش شروط امنیتی و اقتصادی تهران است.[3][5]

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در جلسه اخیر مجلس با اشاره به این شروط تاکید کرد که دوران تحمیل خواسته‌های یک‌جانبه به پایان رسیده است. وی بازگشایی کامل تنگه هرمز را منوط به اجرای هفت شرط اساسی دانست که بر پایه تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای خردادماه (ژوئن ۲۰۲۶) تنظیم شده‌اند.[4]

تفاهم‌نامه ژوئن که پیشتر مورد بحث قرار گرفته بود، شامل توقف درگیری‌ها، لغو محدودیت‌های کشتیرانی و کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه بود. با این حال، اجرای این توافق در ماه ژوئیه متوقف شد و اکنون تهران بازگشت به آن چارچوب را شرط اساسی هرگونه پیشرفت می‌داند.[4]

اکنون، دستگاه دیپلماسی ایران تلاش می‌کند تا با استفاده از میانجی‌گری کشورهایی نظیر عمان و قطر، چارچوب جدیدی برای اجرای این تعهدات ایجاد کند. توافق اخیر با عمان بر سر مسیرهای امن کشتیرانی، نشان‌دهنده رویکرد عمل‌گرایانه تهران برای تفکیک مسائل فنی دریانوردی از اختلافات کلان سیاسی است.[1][5]

فشارهای داخلی و دفاع عراقچی از دیپلماسی

تلاش‌های دیپلماتیک دولت در حالی پیگیری می‌شود که تیم مذاکره‌کننده با فشارهای فزاینده‌ای در داخل کشور مواجه است. روز چهارشنبه، عباس عراقچی در یک جلسه پرتنش سه‌ساعته در مجلس شورای اسلامی حاضر شد تا به سوالات و نگرانی‌های نمایندگان منتقد پاسخ دهد.[3]

برخی از نمایندگان مجلس نسبت به دیدارها و رایزنی‌های هیئت ایرانی در نیویورک ابراز نگرانی کرده و خواستار شفافیت بیشتر در خصوص امتیازات ردوبدل شده بودند. با این حال، عراقچی با دفاع قاطع از عملکرد تیم خود، تاکید کرد که هیئت ایرانی مواضع کشور را به «رساترین و مقتدرانه‌ترین شکل ممکن» بیان کرده است.[3]

وزیر امور خارجه به نمایندگان اطمینان داد که تمامی اقدامات بر اساس دستورالعمل‌های مراجع ذی‌صلاح انجام شده است. وی تصریح کرد: «ایران در نیویورک نشان داد هم در دفاع از خود سرسخت است و هم در استفاده از دیپلماسی برای تامین امنیت ملی جدیت دارد.»[3]

این تنش‌های داخلی نشان‌دهنده حساسیت بالای افکار عمومی و نخبگان سیاسی نسبت به هرگونه توافق با واشنگتن است. با این وجود، حمایت نهادهای عالی‌رتبه از استمرار مذاکرات غیرمستقیم، فضای لازم را برای پیشبرد طرح صلح هفت‌روزه و توافقات جانبی مانند تفاهم با عمان فراهم کرده است.[6]

پیامدهای اقتصادی و امنیت انرژی

اهمیت توافقات اخیر در تنگه هرمز زمانی بیشتر مشخص می‌شود که به نقش حیاتی این آبراه در تامین انرژی جهان توجه کنیم. بر اساس داده‌های شرکت ردیابی کشتی کپلر (Kpler)، میانگین صادرات نفت خام از منطقه خلیج فارس در پایان سپتامبر ۲۰۲۶ به ۱۸.۳ میلیون بشکه در روز رسید.[3]

این رقم که شامل محموله‌های عبوری از تنگه هرمز، دریای سرخ و سایر مسیرها می‌شود، نشان‌دهنده بازگشت جریان انرژی به سطوح پیش از آغاز درگیری‌ها است. مقامات آمریکایی از جمله مارکو روبیو تلاش کرده‌اند این آمار را به عنوان نشانه ناکامی ایران در کنترل تنگه هرمز تفسیر کنند.[3]

با این حال، کارشناسان مستقل معتقدند که جریان پایدار انرژی در منطقه نه ناشی از ناتوانی ایران، بلکه نتیجه تصمیم استراتژیک تهران برای مدیریت تنش و جلوگیری از بحران جهانی انرژی است. توافق با عمان برای تعیین مختصات دقیق مسیرهای امن، گواهی بر اراده ایران برای حفظ ثبات در بازارهای بین‌المللی است.[1][3]

اسماعیل بقایی در نشست خبری خود با اشاره به همین موضوع، ایالات متحده را مسئول اصلی ناامنی‌های اخیر در منطقه دانست. وی تاکید کرد که خروج واشنگتن از توافق هسته‌ای در سال ۲۰۱۸ و نقض مکرر تعهدات بین‌المللی، ریشه اصلی بحران‌های اقتصادی و امنیتی کنونی در سطح جهان است.[1]

چشم‌انداز پیش‌رو و نقش میانجی‌گران

در شرایطی که سایه درگیری‌های نظامی همچنان بر منطقه سنگینی می‌کند، نقش کشورهای میانجی بیش از پیش برجسته شده است. مسقط و دوحه در هفته‌های اخیر ترافیک دیپلماتیک سنگینی را تجربه کرده‌اند تا پیام‌های میان تهران و واشنگتن را با دقت و سرعت منتقل کنند.[1][5]

یک مقام ارشد وزارت امور خارجه تایید کرد که هماهنگی‌ها با عمان تنها به مسائل دریانوردی محدود نمی‌شود و شامل مکانیسم‌هایی برای راستی‌آزمایی اقدامات کاهش تنش نیز هست. این مکانیسم‌ها می‌توانند به عنوان الگویی برای اجرای توافق جامع‌تر مورد استفاده قرار گیرند.[1]

در حالی که مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، بارها تاکید کرده است که تهران زیر فشار نظامی مذاکره نخواهد کرد، حفظ کانال‌های ارتباطی نشان‌دهنده امیدواری دو طرف به یافتن یک راه‌حل سیاسی است. موفقیت طرح هفت‌روزه می‌تواند نقطه عطفی در پایان دادن به ماه‌ها تنش و درگیری باشد.[3][6]

اکنون توپ در زمین واشنگتن است تا با پذیرش واقعیت‌های میدانی و احترام به شروط امنیتی ایران، مسیر را برای اجرای کامل توافقات هموار کند. روزهای آینده و نحوه پاسخگویی ایالات متحده به پیشنهادات تهران، مشخص خواهد کرد که آیا دیپلماسی می‌تواند بر منطق جنگ غلبه کند یا خیر.[1][3]