توافق وزارت بهداشت و سازمان انرژی اتمی برای کنترل پشه آئدس با فناوری هسته‌ای

برای مقابله با پشه‌ای که به تنهایی می‌تواند سیستم بهداشت و درمان یک استان را فلج کند، ایران به سراغ قدرتمندترین ابزار علمی خود رفته است. سازمان انرژی اتمی و وزارت بهداشت در ۱۹ مهر ۱۴۰۵ موافقت‌نامه‌ای برای استفاده از پرتوهای هسته‌ای جهت عقیم‌سازی پشه آئدس امضا کردند.[1][2]

این موافقت‌نامه توسط محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی، و محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت، در تهران به امضا رسید. هدف اصلی این همکاری، راه‌اندازی مرکز پرورش انبوه پشه نر عقیم «آئدس اجیپتی» و اجرای مطالعات میدانی برای ارزیابی اثربخشی این فناوری نوین است.[2][3]

روش عقیم‌سازی حشرات یک تکنیک اثبات‌شده در سطح جهانی است که اکنون با بومی‌سازی در ایران به کار گرفته می‌شود. در این روش، پشه‌های نر در محیط آزمایشگاهی پرورش یافته و سپس با استفاده از پرتوهای گاما یا ایکس عقیم می‌شوند تا توانایی تولیدمثل خود را از دست بدهند.[1][3]

مکانیزم عملکرد فناوری پرتودهی

پس از عقیم‌سازی، میلیون‌ها پشه نر در مناطق هدف و پرخطر رهاسازی می‌شوند. از آنجا که پشه‌های ماده تنها یک بار در طول عمر خود جفت‌گیری می‌کنند، تقاطع آن‌ها با نرهای عقیم باعث می‌شود که تخم‌های تولید شده هرگز به لارو تبدیل نشوند.[2]

این فرآیند به مرور زمان و با تکرار رهاسازی، جمعیت پشه‌های ناقل بیماری را به شدت کاهش داده و در نهایت به فروپاشی کلونی محلی منجر می‌شود. برخلاف سموم شیمیایی، این روش هیچ‌گونه آسیب زیست‌محیطی به همراه ندارد و مقاومت ژنتیکی در حشرات ایجاد نمی‌کند.[1][2]

سازمان انرژی اتمی ایران متعهد شده است که زیرساخت‌های لازم از جمله دستگاه‌های پرتودهی گاما و ایکس را برای این پروژه ملی تامین کند. همچنین آموزش نیروی انسانی متخصص در زمینه دزیمتری و تضمین عملکرد تجهیزات تحویلی بر عهده این سازمان خواهد بود.[1][3]

محمد اسلامی در حاشیه این مراسم با اشاره به تعهدات سازمان متبوع خود گفت: «سازمان انرژی اتمی ایران همکاری در تامین دستگاه پرتودهی گاما یا ایکس و آموزش نیروی انسانی در زمینه فناوری پرتودهی را پیگیری می‌کند.» این اظهارات نشان می‌دهد که تمرکز فعلی بر تامین زیرساخت‌ها است.[1]

محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت نیز با تایید اهمیت این رویکرد، بر لزوم اجرای مطالعات آزمایشی پیش از رهاسازی گسترده تاکید کرد. در واقع، آنچه اکنون آغاز شده، فاز تحقیقاتی و ایجاد زیرساخت است و تا رهاسازی میلیون‌ها پشه در طبیعت فاصله زمانی مشخصی وجود دارد.[2]

تهدید فزاینده تب دنگی در ایران

پشه آئدس که ناقل اصلی ویروس تب دنگی است، در سال‌های اخیر به دلیل تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی به مناطق جدیدی از جمله استان‌های جنوبی و شمالی ایران نفوذ کرده است. این گسترش جغرافیایی، زنگ خطری جدی برای سیستم بهداشت و درمان کشور به شمار می‌رود.[2]

تب دنگی که به تب استخوان‌شکن نیز معروف است، سالانه میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان مبتلا می‌کند. علائم این بیماری شامل تب بالا، سردرد شدید، دردهای عضلانی و مفصلی است و در موارد حاد می‌تواند به خونریزی داخلی و حتی مرگ بیمار منجر شود.[3]

تا پیش از این، روش‌های مقابله با پشه آئدس در ایران عمدتاً به سم‌پاشی‌های دوره‌ای و از بین بردن آب‌های راکد محدود می‌شد. با این حال، تجربه جهانی نشان داده است که پشه‌ها به سرعت در برابر حشره‌کش‌های شیمیایی مقاوم می‌شوند و اثربخشی این روش‌ها افت می‌کند.[1][2]

استفاده از تکنیک حشرات عقیم پیش از این در کشورهایی مانند برزیل، مکزیک و سنگاپور نتایج بسیار موفقی در کنترل بیماری‌های منتقله از طریق پشه به همراه داشته است. ورود ایران به این عرصه، نشان‌دهنده بلوغ علمی کشور در تلفیق فناوری هسته‌ای و علوم پزشکی است.[1]

چشم‌انداز اجرای طرح در مناطق پرخطر

بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام شده، فاز نخست این پروژه به صورت آزمایشی در مناطقی که بیشترین میزان درگیری با پشه آئدس را دارند، اجرا خواهد شد. ارزیابی دقیق نتایج این فاز، نقشه راه را برای توسعه طرح در سایر استان‌های در معرض خطر ترسیم می‌کند.[2][3]

یکی از چالش‌های پیش روی این پروژه، نیاز به تولید انبوه و مداوم پشه‌های نر عقیم است. راه‌اندازی مرکز تخصصی پرورش آئدس اجیپتی، نیازمند سرمایه‌گذاری قابل توجه و رعایت دقیق پروتکل‌های ایمنی زیستی برای جلوگیری از فرار پشه‌های ناقل از محیط آزمایشگاه است.[1][2]

متخصصان اپیدمیولوژی معتقدند که موفقیت نهایی این طرح در گرو همکاری نزدیک نهادهای مختلف و مشارکت فعال مردم محلی است. آگاهی‌بخشی عمومی درباره بی‌خطر بودن پشه‌های نر رهاسازی شده، برای جلوگیری از مقاومت‌های اجتماعی در مناطق اجرای طرح ضروری خواهد بود.[3]

اگرچه امضای این موافقت‌نامه در مهر ۱۴۰۵ گام مهمی روی کاغذ محسوب می‌شود، اما فاصله بین یک توافق‌نامه تا اجرای موفقیت‌آمیز میدانی قابل توجه است. موفقیت این طرح به تامین پایدار بودجه، تجهیز دقیق آزمایشگاه‌ها و غلبه بر موانع بوروکراتیک میان دو وزارتخانه بستگی دارد.[1][3]

مزایای زیست‌محیطی و اقتصادی

علاوه بر کنترل بیماری، جایگزینی سموم شیمیایی با روش عقیم‌سازی هسته‌ای، مزایای زیست‌محیطی فراوانی به همراه دارد. کاهش ورود مواد سمی به چرخه آب و خاک، از نابودی حشرات مفید مانند زنبورهای عسل و پروانه‌ها که نقش حیاتی در گرده‌افشانی دارند، جلوگیری می‌کند.[2]

از منظر اقتصادی نیز، هزینه‌های اولیه راه‌اندازی زیرساخت‌های پرتودهی در بلندمدت با کاهش چشمگیر هزینه‌های درمان بیماران مبتلا به تب دنگی جبران خواهد شد. بستری شدن بیماران، افت بهره‌وری نیروی کار و فشار بر سیستم درمانی، بار مالی سنگینی را به اقتصاد سلامت تحمیل می‌کند.[1][3]

همچنین، فناوری پرتودهی گاما که در این پروژه استفاده می‌شود، کاربردهای گسترده‌تری در استریلیزاسیون تجهیزات پزشکی و افزایش ماندگاری محصولات کشاورزی دارد. توسعه این زیرساخت‌ها می‌تواند به طور همزمان به ارتقای استانداردهای بهداشتی در سایر بخش‌های صنعتی کشور نیز کمک شایانی نماید.[1]

در نهایت، موفقیت این پروژه ملی نیازمند پایش مستمر و ارزیابی دقیق داده‌های میدانی است. تیم‌های تحقیقاتی مشترک از وزارت بهداشت و سازمان انرژی اتمی وظیفه دارند تا با نمونه‌برداری‌های منظم، میزان کاهش جمعیت پشه‌های آئدس را اندازه‌گیری کرده و اثربخشی طرح را تضمین کنند.[2][3]