تولد نخستین «مناطق سبز» ایران؛ سه شهر سمنان صادرکننده برق خورشیدی شدند

برای نخستین‌بار در تاریخ صنعت برق ایران، سه منطقه در استان سمنان با عبور از وابستگی به شبکه سراسری، صددرصد نیاز مصرفی خود را از طریق انرژی خورشیدی تأمین کردند. شهرهای بیارجمند، کالپوش و مهدیشهر اکنون نه‌تنها در تأمین برق خودکفا شده‌اند، بلکه روزانه ده‌ها مگاوات برق پاک را به مدار سراسری تزریق می‌کنند.[1][2]

این رویداد که در اواخر مهر ۱۴۰۵ توسط سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) اعلام شد، نقطه عطفی در مدیریت ناترازی انرژی کشور به شمار می‌رود. تبدیل شدن این سه محدوده به «مناطق سبز»، نشان می‌دهد که مدل تولید غیرمتمرکز می‌تواند جایگزینی عملی برای نیروگاه‌های حرارتی پرمصرف باشد.[3][4]

جزئیات تولید و مصرف در مناطق سه‌گانه

بررسی داده‌های پایش تولید و مصرف نشان می‌دهد که شهر بیارجمند پیشتاز این تحول است. این منطقه با احداث ۲۴ مگاوات ظرفیت نیروگاهی خورشیدی و میانگین مصرف تنها ۷ مگاوات، روزانه ۱۷ مگاوات برق مازاد و پاک را برای تقویت شبکه توزیع صادر می‌کند.[1][2]

منطقه کالپوش نیز وضعیت مشابهی را رقم زده است. در این محدوده با نصب و راه‌اندازی ۱۲ مگاوات نیروگاه خورشیدی در برابر مصرف ۷ مگاواتی، استقلال کامل شبکه محلی از سوخت‌های فسیلی محقق شده و ۵ مگاوات توان مازاد به شبکه انتقال کشور وارد می‌شود.[3][4]

شهرستان مهدیشهر به‌عنوان سومین منطقه سبز، با احداث ۱۸ مگاوات مزرعه خورشیدی و ثبت مصرف ۱۵ مگاوات، از آستانه خودکفایی عبور کرده است. این شهرستان در ساعات اوج تابش، ۳ مگاوات برق خورشیدی مازاد را در اختیار مناطق هم‌جوار قرار می‌دهد و افت ولتاژ خطوط انتقال را جبران می‌کند.[1][3]

در مجموع، این سه منطقه با ۵۴ مگاوات ظرفیت نصب‌شده خورشیدی در برابر مجموع مصرف ۲۹ مگاوات، هم‌اکنون روزانه ۲۵ مگاوات توان پاک را به مدار مصرف سراسری می‌افزایند. این حجم از تولید محلی، فشار بر نیروگاه‌های حرارتی را در یکی از صنعتی‌ترین استان‌های کشور کاهش داده است.[2][4]

عبور از خاموشی‌ها و بحران ناترازی

تولد نخستین مناطق سبز ایران در شرایطی رقم می‌خورد که شبکه برق کشور همچنان با چالش ناترازی دست‌وپنجه نرم می‌کند. اگرچه توانیر در تابستان ۱۴۰۵ از کاهش ۵۴ درصدی تعداد قطع و وصل کلیدهای برق خبر داد، اما اوج ناترازی همچنان در محدوده ۱۰ هزار مگاوات برآورد می‌شود.[5]

تأمین سوخت نیروگاه‌های حرارتی، به‌ویژه با نزدیک شدن به فصل سرما، یکی از نگرانی‌های اصلی وزارت نیرو است. ذخیره‌سازی ۳.۲ میلیارد لیتری گازوئیل برای جبران محدودیت‌های گاز طبیعی پیش‌بینی شده است، اما توسعه ظرفیت‌های خورشیدی می‌تواند نیاز به این سوخت‌های آلاینده و گران‌قیمت را به‌طور ساختاری کاهش دهد.[5]

سازمان ساتبا در اطلاعیه رسمی خود درباره اهمیت این دستاورد تأکید کرده است: «این موفقیت علاوه بر تقویت پدافند غیرعامل و کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی، الگویی عملی برای رفع ناترازی و آغاز شکل‌گیری شهرهای کربن‌صفر در نقشه گذار انرژی کشور است.»[1]

مدل استقرار نیروگاه‌های تجدیدپذیر متمرکز و توزیع‌شده در سمنان، مزایای فنی متعددی برای شبکه به همراه داشته است. کاهش محسوس افت ولتاژ در انتهای خطوط انتقال، جلوگیری از هدررفت انرژی در مسیرهای طولانی و تثبیت پایداری شبکه در ساعات پیک بار، از جمله دستاوردهای فوری این طرح محسوب می‌شوند.[2][4]

خیز بلند برای توسعه ۳۰ هزار مگاواتی

موفقیت استان سمنان، سیاست‌گذاران را برای توسعه گسترده‌تر این الگو در سطح ملی مصمم کرده است. برنامه‌های کلان وزارت نیرو اکنون بر افزایش تصاعدی سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد تولید برق کشور متمرکز شده و اهداف بلندپروازانه‌ای برای سال‌های پیش رو ترسیم شده است.[6]

احمد مرادی، رئیس کمیته برق کمیسیون انرژی مجلس، در اواسط مهرماه ۱۴۰۵ از هدف‌گذاری جدید در این حوزه پرده برداشت. او اعلام کرد که دستیابی به ۱۲ هزار مگاوات برق خورشیدی در سال آینده و رسیدن به سقف ۳۰ هزار مگاوات در برنامه‌های میان‌مدت، به‌طور جدی در دستور کار قرار دارد.[6]

مرادی در تشریح این راهبرد گفت: «توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در سطح بین‌المللی به‌عنوان یکی از الگوهای توسعه پایدار انرژی مورد توجه قرار گرفته و در ایران نیز وزارت نیرو و ساتبا برنامه‌ریزی برای افزایش ظرفیت این نیروگاه‌ها تا سقف ۳۰ هزار مگاوات را دنبال می‌کنند.»[6]

این نماینده مجلس همچنین به مزیت کلیدی تولید پراکنده اشاره کرد و افزود که در این الگو، برق دقیقاً در محل مصرف تولید می‌شود. این رویکرد نه‌تنها تلفات شبکه انتقال را به حداقل می‌رساند، بلکه فشار وارد شده بر خطوط فرسوده سراسری را نیز به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.[6]

چشم‌انداز آینده و چالش‌های سرمایه‌گذاری

با وجود این چشم‌انداز روشن، تحقق هدف ۳۰ هزار مگاواتی نیازمند جذب هزاران میلیارد تومان سرمایه داخلی و خارجی است. تجربه مناطق سه‌گانه سمنان نشان می‌دهد که ورود بخش خصوصی و ارائه مشوق‌های تضمین خرید برق، پیش‌شرط اصلی برای تکرار این الگو در سایر استان‌هاست.[2][6]

دولت برای تشویق سرمایه‌گذاران، سازوکارهای جدیدی از جمله عرضه برق تجدیدپذیر در بورس انرژی و تخصیص زمین‌های ارزان‌قیمت در شهرک‌های صنعتی را در نظر گرفته است. با این حال، نوسانات ارزی و تأخیر در پرداخت مطالبات نیروگاه‌داران، همچنان از موانع جدی بر سر راه توسعه سریع این بخش به شمار می‌روند.[5][6]

در کنار نیروگاه‌های بزرگ‌مقیاس، توسعه سامانه‌های خورشیدی خانگی و پشت‌بامی نیز به‌عنوان یک راهکار مکمل پیگیری می‌شود. اگر مشترکان خانگی بتوانند بخشی از نیاز خود را تأمین کنند، بار شبکه در ساعات اوج مصرف روزانه به‌شدت کاهش یافته و خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده به تاریخ می‌پیوندند.[3][4]

یکی دیگر از ابعاد حیاتی این تحول، مسئله پدافند غیرعامل است. تمرکز تولید برق در چند نیروگاه حرارتی بزرگ، شبکه را در برابر حوادث طبیعی یا اختلالات فنی بسیار آسیب‌پذیر می‌کند. اما توزیع ده‌ها نیروگاه کوچک خورشیدی در مناطق مختلف، تاب‌آوری کل سیستم را در برابر بحران‌های احتمالی افزایش می‌دهد.[1][2]

در نهایت، گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی خورشیدی، یک الزام زیست‌محیطی غیرقابل‌انکار برای ایران است. کاهش مصرف مازوت و مازوت‌سوزی در فصول سرد، مستقیماً به بهبود کیفیت هوای کلان‌شهرها کمک می‌کند و تولد مناطق سبز در سمنان، نخستین گام عملی در مسیر طولانی کربن‌زدایی از اقتصاد ایران محسوب می‌شود.[4][6]

آزمون واقعی برای مدل «مناطق سبز»، در زمستان پیش رو و تابستان سال آینده رقم خواهد خورد. باید دید آیا وزارت نیرو می‌تواند با تکیه بر این موفقیت محلی، سرمایه‌های سرگردان را به سمت انرژی‌های پاک هدایت کند و شهرهای بیشتری را به باشگاه صادرکنندگان برق خورشیدی اضافه نماید یا خیر.[1][5]