عبور تاریخی تولید برق خورشیدی از انرژی هسته‌ای در جهان

معماری تأمین انرژی در جهان از یک مرز تاریخی و تعیین‌کننده عبور کرده است. بر اساس تازه‌ترین گزارش وضعیت صنعت هسته‌ای جهان (WNISR 2026)، میزان تولید برق خورشیدی در مقیاس سالانه برای نخستین‌بار از مجموع تولید رآکتورهای هسته‌ای پیشی گرفت. این تغییر توازن شگرف، نتیجه سال‌ها سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌های تجدیدپذیر و کاهش چشمگیر هزینه‌های فناوری فتوولتائیک است.[1]

داده‌های دقیق این گزارش نشان می‌دهد که از ماه مارس ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶، تولید برق خورشیدی و بادی به‌طور جداگانه در هر ماه بالاتر از تولید برق هسته‌ای بوده است. تنها در سال گذشته، ظرفیت نصب‌شده انرژی خورشیدی با جهشی ۲۷ درصدی، ۵۱۰ گیگاوات افزایش یافت و به رقم بی‌سابقه ۲۳۸۳ گیگاوات در سراسر جهان رسید.[1]

در نقطه مقابل این رشد خیره‌کننده، صنعت هسته‌ای با رکود و توقف مواجه است. ظرفیت نیروگاه‌های هسته‌ای جدید در سطح جهان تنها ۱٫۵ گیگاوات رشد داشت و به ۳۹۹٫۵ گیگاوات رسید. هم‌زمان، با خروج برخی رآکتورهای فرسوده و قدیمی از مدار، ظرفیت عملیاتی واقعی با نیم گیگاوات کاهش به ۳۶۸٫۶ گیگاوات تنزل یافت.[1]

سهم انرژی هسته‌ای از کل تولید برق جهان اکنون به ۸٫۸ درصد رسیده است. این رقم پایین‌ترین میزان در ۴۵ سال گذشته محسوب می‌شود و فاصله معناداری با نقطه اوج ۱۷٫۵ درصدی این صنعت در سال ۱۹۹۶ دارد. در همین بازه زمانی، انرژی بادی نیز با ثبت رکوردی تازه، ۱۵۹ گیگاوات افزایش ظرفیت را تجربه کرد.[1]

عبور از مرز سه تراوات

بر اساس گزارش منتشرشده از سوی دانشگاه ییل و داده‌های بلومبرگ، جهان در ماه مارس ۲۰۲۶ از مرز نصب سه تراوات ظرفیت خورشیدی عبور کرد. رسیدن به یک تراوات نخست نزدیک به هفت دهه زمان برد، اما تراوات دوم در سال ۲۰۲۴ و تراوات سوم تنها با فاصله دو سال در ۲۰۲۶ محقق شد.[2]

مؤسسه تحقیقاتی امبر (Ember) در تحلیل جامع داده‌های جهانی اعلام کرد که انرژی‌های بادی و خورشیدی اکنون تمام رشد تقاضای برق در جهان را پوشش می‌دهند. این منابع پاک به دلیل هزینه بسیار پایین و امنیت بالای تأمین، به انتخاب اول بسیاری از کشورها برای توسعه زیرساخت‌های انرژی تبدیل شده‌اند.[4]

چین همچنان پیشران اصلی و بلامنازع این تحول است و بیش از نیمی از تأسیسات خورشیدی جدید جهان را به خود اختصاص داده است. با این حال، کشورهای در حال توسعه که با شوک‌های قیمتی سوخت‌های فسیلی مواجه شده‌اند، اکنون با سرعت بسیار بیشتری در حال نصب پنل‌های وارداتی ارزان‌قیمت هستند.[2]

تحلیلگران بلومبرگ پیش‌بینی می‌کنند که تا سال ۲۰۳۶، ظرفیت خورشیدی جهان به رقم خیره‌کننده ۹ تراوات برسد. کارشناسان معتقدند تا آن زمان، کشورهای در حال توسعه، حتی بدون احتساب چین، ظرفیت خورشیدی بیشتری نسبت به کشورهای ثروتمند نصب خواهند کرد که نشان‌دهنده تغییر کامل قطب‌نمای انرژی جهانی است.[2]

نقش باتری‌ها در پایداری شبکه

یکی از موانع تاریخی و چالش‌برانگیز توسعه انرژی خورشیدی، نوسان تولید در ساعات مختلف شبانه‌روز بود. اما سقوط آزاد قیمت سیستم‌های ذخیره‌سازی و باتری‌های لیتیومی این معادله را کاملاً تغییر داده است. شبکه‌های برق اکنون می‌توانند مازاد انرژی تولیدشده در میانه روز را ذخیره کرده و در ساعات اوج مصرف شامگاهی به شبکه تزریق کنند.

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش اخیر خود تأکید کرده است که با افزایش سهم تجدیدپذیرها، چالش اصلی دیگر میزان تولید نیست، بلکه انعطاف‌پذیری شبکه است. زمانی که تولید خورشیدی در ظهر به اوج می‌رسد، اگر ظرفیت ذخیره‌سازی کافی وجود نداشته باشد، اپراتورها مجبور به کاهش اجباری تولید (Curtailment) و هدررفت انرژی پاک می‌شوند.

تجربه موفق ایالت کالیفرنیا در تابستان ۲۰۲۶ کارآمدی بی‌نظیر باتری‌ها را اثبات کرد. در شامگاه نهم ژوئیه، ناوگان باتری‌های این ایالت رکورد تخلیه ۱۲٫۹۹ گیگاوات برق را ثبت کرد که توانست ۳۶ درصد از کل تقاضای شبکه را در سخت‌ترین و پرمصرف‌ترین ساعات روز با موفقیت پوشش دهد.[3]

تنها یک روز بعد، در دهم ژوئیه، تولید خورشیدی کالیفرنیا به رکورد تاریخی ۲۳ گیگاوات رسید و ۷۲ درصد از تقاضای بعدازظهر این ایالت را تأمین کرد. ترکیب این تولید عظیم روزانه با تخلیه شبانه باتری‌ها، نیاز به روشن کردن نیروگاه‌های گازی پیک‌سا (Peaker plants) را به‌شدت و به‌طور ملموسی کاهش داده است.[3]

توسعه پرشتاب در بازارهای منطقه‌ای

در ایالات متحده، با وجود برخی موانع سیاستی، نصب نیروگاه‌های خورشیدی همچنان رکوردهای پیشین را می‌شکند. در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶، حدود ۱۱٫۴ گیگاوات ظرفیت جدید وارد مدار شد که نشان‌دهنده رشد ۴۵ درصدی نسبت به سال قبل است. اکنون خورشیدی و باتری‌ها ۷۰ درصد از کل ظرفیت جدید شبکه آمریکا را تشکیل می‌دهند.[5]

ایالت تگزاس نیز رکوردهای خیره‌کننده‌ای در این زمینه ثبت کرده است. در ماه ژوئیه ۲۰۲۶، تولید خورشیدی این ایالت از مرز ۳۵٫۴ گیگاوات عبور کرد. تگزاس اکنون سریع‌ترین بازار در حال رشد برای نیروگاه‌های خورشیدی مقیاس‌بزرگ و دومین بازار بزرگ ذخیره‌سازی انرژی در کل ایالات متحده محسوب می‌شود.[3]

این تحول بنیادین در کشورهای همسایه ایران نیز با شتاب فزاینده‌ای در جریان است. در ترکیه، انرژی‌های تجدیدپذیر در ماه اوت ۲۰۲۶ بیش از ۵۶ درصد از کل برق کشور را تأمین کردند. سهم نیروگاه‌های خورشیدی از این میزان به ۵٫۱۶ میلیارد کیلووات‌ساعت، معادل ۱۴٫۱ درصد از کل تولید برق رسید.

تولید برق بادی ترکیه نیز در همان ماه به ۴٫۷۴ میلیارد کیلووات‌ساعت رسید. در مجموع هشت‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶، نیروگاه‌های خورشیدی ترکیه نزدیک به ۳۰ میلیارد کیلووات‌ساعت برق پاک به شبکه سراسری تزریق کردند که بالاترین سطح ثبت‌شده در تاریخ صنعت برق این کشور به شمار می‌رود.

چشم‌انداز آینده و چالش‌های پیش‌رو

تیم پاولنتی، مدیرعامل انجمن صنایع انرژی خورشیدی آمریکا (SEIA)، می‌گوید مقیاس رشد خورشیدی و ذخیره‌سازی به حدی رسیده که بسیاری از سیاست‌گذاران هنوز آن را درک نکرده‌اند. او تأکید می‌کند که بدون این فناوری‌ها، تأمین نیازهای فزاینده انرژی، به‌ویژه با گسترش سریع مراکز داده و هوش مصنوعی، کاملاً غیرممکن خواهد بود.[5]

با تداوم این روند پرشتاب، پیش‌بینی می‌شود که شکاف میان انرژی‌های تجدیدپذیر و منابع سنتی در سال‌های آینده بسیار عمیق‌تر شود. در حالی که پروژه‌های هسته‌ای با تأخیرهای طولانی و هزینه‌های سرسام‌آور دست‌وپنجه نرم می‌کنند، نیروگاه‌های خورشیدی با سرعتی بی‌سابقه و هزینه‌ای به‌مراتب کمتر در حال اتصال به شبکه‌های برق سراسری هستند.[1]