برگزاری آیین جهانی قالیشویان در مشهد اردهال؛ پیوند هزارساله مذهب و سنت در کاشان

دومین جمعه از ماه مهر، بار دیگر تقویم خورشیدی را با یکی از کهن‌ترین و باشکوه‌ترین آیین‌های مذهبی ایران پیوند داد. روز جمعه ۱۰ مهر ۱۴۰۵، ده‌ها هزار نفر از اهالی منطقه فین و روستای خاوه کاشان، همراه با زائرانی از سراسر کشور، در صحن آستان مقدس حضرت سلطان علی بن محمد باقر در مشهد اردهال گرد هم آمدند.

این رویداد که به مراسم «قالیشویان» شهرت دارد، تنها آیین سوگواری در جهان اسلام است که زمان برگزاری آن نه بر اساس ماه‌های قمری، بلکه دقیقاً بر پایه تقویم شمسی و تغییرات فصلی تعیین می‌شود.[1][3]

هسته مرکزی این مراسم، بازسازی نمادین یک رویداد تاریخی در قرن دوم هجری است. بر اساس سنت‌های محلی، اهالی روستای خاوه وظیفه سنگین آماده‌سازی یک تخته قالی لوله‌شده را بر عهده دارند؛ قالی‌ای که نمادی از پیکر پیچیده‌شده و خونین امامزاده به شمار می‌رود. پس از برگزاری مراسم نوحه‌خوانی پرشور در فضای درونی حرم، این قالی با تشریفات و احترام خاصی به جوانان فین تحویل داده می‌شود تا بخش اصلی و حماسی آیین آغاز گردد.[1][3]

جوانان فینی در حالی که چوب‌دستی‌های بلندی را در هوا تکان می‌دهند، قالی را بر دوش گرفته و با شعارهای کوبنده به سوی چشمه‌ای که در چند صد متری شرق بنای آرامگاه واقع شده است، حرکت می‌کنند. رسیدن به کنار آب، نقطه اوج این آیین پرالتهاب است. قالی بر زمین گذاشته می‌شود و شرکت‌کنندگان با پاشیدن آب زلال چشمه بر روی آن، غسل دادن پیکر را شبیه‌سازی می‌کنند. همزمان، گروهی دیگر با چرخش چوب‌دستی‌ها در هوا، نبردی نمادین با قاتلان او را به نمایش می‌گذارند.[3]

ابعاد این مراسم بسیار فراتر از یک سوگواری محلی در فاصله ۴۲ کیلومتری غرب کاشان است. در دسامبر سال ۲۰۱۲ میلادی، سازمان یونسکو آیین قالیشویان را به دلیل حفظ اصالت تاریخی و مشارکت بی‌نظیر جوامع محلی، به طور رسمی در فهرست میراث فرهنگی و معنوی بشریت به ثبت رساند. برخی از پژوهشگران و مردم‌شناسان، زمان برگزاری این مراسم در اواسط پاییز را با جشن‌های باستانی ایران نظیر «مهرگان» مرتبط می‌دانند و معتقدند این آیین، تلاقی شگفت‌انگیزی از اسطوره‌های کهن و باورهای شیعی است.[3][4]

برای مردم منطقه کاشان، این سنت هزارساله به معنای حفظ هویت و انسجام اجتماعی است. محمد ابراهیم‌پور، از اهالی فین، درباره جایگاه این مراسم می‌گوید: «قالیشویان تنها یک آیین مذهبی نیست؛ بلکه پیوندی عمیق میان سنت‌های دیرین، معنویت و هویت اجتماعی مردم است.» به گفته او، حرکت قالی‌های رنگارنگ در مسیر حرم، جلوه‌ای از ارادت جمعی است که در قالب هنر دست‌بافت ایرانی و یک آیین پرشور خیابانی نمود پیدا می‌کند و تاریخ اصیل مردم کاشان را بازخوانی می‌کند.[1]

تقسیم کار دقیق در این مراسم، نشان از یک نظم اجتماعی کهن و پایدار دارد. علی میرجعفری، از ساکنان روستای خاوه، تاکید می‌کند که آماده‌سازی قالی و فراهم کردن مقدمات اجرای آیین، از مهم‌ترین مسئولیت‌های اهالی این روستا است. این همکاری تاریخی میان خاوه و فین، ساختار سنتی مراسم را طی نسل‌های متمادی حفظ کرده است. هیچ‌یک از این دو جامعه محلی نمی‌توانند این مراسم را به تنهایی برگزار کنند و همین وابستگی متقابل، راز بقای قالیشویان در گذر قرن‌هاست.[1][4]

مراسم ۱۰ مهر ۱۴۰۵ با برنامه‌ریزی‌های گسترده و حضور چهره‌های شناخته‌شده مذهبی همراه بود. حسین یزدی، مدیر اجرایی آستان مقدس حضرت علی بن باقر، پیش از آغاز مراسم اعلام کرده بود که ویژه‌برنامه‌ها از شب چهارشنبه ۸ مهر با حضور سخنرانان برجسته آغاز می‌شود. در روز جمعه نیز سخنرانی حجت‌الاسلام ناصر رفیعی و مداحی سیدمهدی میرداماد، بخش مهمی از مراسم اصلی را تشکیل می‌داد که برای بهره‌مندی مخاطبان سراسر کشور، به صورت زنده از شبکه‌های سه سیما، قرآن و شبکه استانی اصفهان پخش شد.[2]

یکی از سنت‌های جالب توجه پیش از رویداد اصلی، مراسمی تاریخی به نام «جمعه جار» است. در گذشته‌های دور که ابزارهای ارتباط جمعی وجود نداشت، اهالی فین دقیقاً یک هفته پیش از دومین جمعه مهرماه، در مناره مسجد جامع شهر فریاد برمی‌آوردند و اصطلاحاً «جار» می‌زدند تا مردم منطقه را از فرا رسیدن زمان قالیشویان آگاه کنند. این سنت ارتباطی کهن، امروزه نیز به صورت نمادین حفظ شده و به عنوان یک پیش‌درآمد ضروری بر مراسم اصلی اجرا می‌شود.[4]

فضای مسیرهای منتهی به مشهد اردهال در روزهای منتهی به مراسم، کاملاً دگرگون می‌شود. جوانان منطقه با نصب بیرق‌های عزا و پرچم‌های مذهبی از میدان عامریه کاشان تا صحن حرم، مسیر طولانی را برای استقبال از زائران آماده می‌کنند. حضور هزاران مرد با پیراهن‌های مشکی و چوب‌دستی‌های برافراشته در غبار پاییزی منطقه اردهال، تصویری حماسی و سینمایی خلق می‌کند که هر بیننده‌ای را تحت تاثیر قرار می‌دهد و لنز دوربین‌های خبری را به سوی خود می‌کشاند.[1][4]

در نهایت، پس از اتمام شستشوی نمادین، قالی با تشریفات خاصی و در میان حلقه متراکم جمعیت به درگاه ورودی امامزاده بازگردانده می‌شود. در آنجا، چوب‌به‌دستان فینی قالی را دوباره به اهالی خاوه می‌سپارند تا به درون حرم منتقل گردد. پایان این مراسم پرالتهاب، در واقع تجدید پیمانی دوباره برای پاییز سال آینده است؛ عهدی نانوشته که نشان می‌دهد چگونه یک جامعه محلی می‌تواند با تکیه بر باورهای مشترک، میراث هزارساله خود را در برابر هجوم تغییرات دنیای مدرن، زنده و پویا نگه دارد.[1][3]