بحران آب مشهد؛ ذخایر سدهای تامین‌کننده آب شهر به ۲ درصد رسید

تامین آب کلان‌شهر مشهد اکنون به نقطه‌ای رسیده است که پایداری آن تنها به میزان استخراج از سفره‌های آب زیرزمینی و چاه‌ها بستگی دارد؛ چرا که ذخایر سطحی شهر عملاً کارکرد خود را از دست داده‌اند. کاظم جم، دبیر شورای راهبردی روابط عمومی بخش آب کشور، در این باره اعلام کرد: «حجم ذخیره سدهای تامین‌کننده آب مشهد شامل دوستی، ارداک، طرق و کارده یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون متر مکعب است که اکنون فقط ۲۰ میلیون متر مکعب از این حجم آب دارد» [1]. این آمار نشان می‌دهد که ذخایر به تنها ۲ درصد کاهش یافته و این زیرساخت‌های حیاتی عملاً به گل نشسته‌اند [3].[1][3]

این افت شدید ذخایر، نتیجه مستقیم یک دوره طولانی کاهش بارش‌ها و تغییرات اقلیمی در منطقه است. بر اساس گزارش‌های رسمی، میزان بارندگی در مشهد طی سال آبی جاری تنها ۱۷۷ میلی‌متر بوده که نشان‌دهنده افت ۱۰ درصدی نسبت به میانگین درازمدت است [1]. در نتیجه این روند نزولی، در حال حاضر ۹۸ درصد از پهنه شهرستان مشهد در وضعیت «خشکسالی شدید» قرار دارد و ۶۰ درصد از این مساحت، شرایط «خشکسالی بسیار شدید» را تجربه می‌کند [3].[1][3]

در میان زیرساخت‌های سطحی، وضعیت سد دوستی به عنوان استراتژیک‌ترین منبع تامین آب مشهد، بیشترین تاثیر را بر این بحران داشته است. این سد که در مرز مشترک ایران و ترکمنستان قرار دارد، در سال‌های گذشته بخش عمده‌ای از آب شرب مشهد را تامین می‌کرد. اما کاهش آورد رودخانه هریرود، تا حد زیادی به دلیل احداث سدها در کشورهای بالادست، باعث شده تا ورودی آب به این مخزن به حداقل برسد و سهم آن در شبکه توزیع آب مشهد به شدت افت کند [1].[1]

با خروج تدریجی سدها از مدار تامین آب، بار اصلی شبکه توزیع به ناچار بر دوش منابع زیرزمینی افتاده است. در شرایط کنونی، سهم سدها در تامین آب این کلان‌شهر به شدت کاهش یافته و بخش عمده نیاز آبی شهر از طریق پمپاژ آب از چاه‌ها و سفره‌های زیرزمینی تامین می‌شود [2]. این تغییر توازن، شبکه تامین آب را از یک سیستم متکی به آب‌های سطحی به یک سیستم وابسته به استخراج زیرزمینی تبدیل کرده است.[2]

اگرچه این تغییر رویکرد در کوتاه‌مدت مانع از قطع گسترده آب در فصل تابستان شد، اما فشار مضاعفی را بر آبخوان‌های دشت مشهد وارد می‌کند. استخراج بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، تراز آب در این دشت‌ها را به شدت کاهش داده و خطر فرونشست زمین را به عنوان یک پیامد ثانویه و مخرب تشدید می‌کند. این چرخه معیوب نشان می‌دهد که راهکار فعلی، تنها انتقال بحران از سطح زمین به زیر زمین است.

عبور از نقطه اوج مصرف تابستانی بدون اعمال جیره‌بندی رسمی، بیش از آنکه حاصل پایداری منابع باشد، نتیجه مدیریت تقاضا، اقدامات فنی مقطعی و همراهی شهروندان بوده است. با این حال، حسین اسماعیلیان، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد، با صراحت هشدار داد: «شرایط تنش آبی در مشهد به دلیل کاهش شدید ذخایر سدهای این کلانشهر همچنان پابرجا و وضعیت بحرانی است» [2]. وی تاکید کرد که با ورود به فصل پاییز، در صورت عدم وقوع بارندگی‌های موثر، شبکه تامین آب با چالش‌های جدی‌تری مواجه خواهد شد [2].[2]

گره‌گشایی از این بحران سیستمی، در گرو تکمیل پروژه‌های زیرساختی جایگزین است که سال‌ها از برنامه زمان‌بندی خود عقب مانده‌اند. طرح جایگزینی پساب که یکی از ضروری‌ترین پروژه‌ها برای تامین آب پایدار مشهد محسوب می‌شود، قرار بود از سال ۱۳۹۸ به تدریج وارد مدار بهره‌برداری شود، اما این هدف هنوز محقق نشده است [2]. استفاده از پساب تصفیه‌شده در بخش کشاورزی و صنعت می‌تواند بخش قابل توجهی از آب شرب را برای مصرف شهری آزاد کند.[2]

علاوه بر طرح جایگزینی پساب، پروژه انتقال آب از کوه‌های شمالی مشهد نیز با تاخیرهای مکرر مواجه بوده و هنوز به مرحله بهره‌برداری نرسیده است [2]. تا زمانی که این حلقه‌های مفقوده در زنجیره تامین آب تکمیل نشوند و وابستگی به منابع ناپایدار سطحی و زیرزمینی کاهش نیابد، پایداری شبکه آب کلان‌شهر مشهد همچنان شکننده و وابسته به نوسانات اقلیمی باقی خواهد ماند.[2]