چگونه یک نفتکش «ناوگان سایه» تحریم‌شده باعث نشت عظیم نفت در سواحل عمان شد

تصور رایج در مورد نشت‌های نفتی مدرن این است که آنها شامل لوگوهای شرکتی قابل تشخیص، پاسخگویی شدید عمومی و تسویه‌حساب‌های چند میلیارد دلاری برای پاکسازی می‌شوند. اما واقعیت حمل و نقل دریایی در سال ۲۰۲۶ بسیار مبهم‌تر است. امروزه، برخی از جدی‌ترین تهدیدات زیست‌محیطی ناشی از شبکه‌ای غیرمتمرکز از کشتی‌های فرسوده و بدون بیمه است که به طور خاص برای فرار از نظارت بین‌المللی و مسئولیت مالی طراحی شده‌اند.

این آسیب‌پذیری سیستمی در حال حاضر در سواحل جنوبی عمان در حال وقوع است، جایی که یک نفتکش سوئزماکس ۲۷۴ متری به نام «کارولین بزنگی» به آرامی در حال غرق شدن در دریای عرب است. این کشتی که حامل حدود یک میلیون بشکه نفت خام است، برای چندین هفته در نزدیکی جزیره القبلیه به گل نشسته و محموله خود را به طور پیوسته وارد یک اکوسیستم بسیار حساس می‌کند.[1]

تصاویر ماهواره‌ای تأیید می‌کنند که بدنه کشتی شکافته شده و لکه نفتی با سرعت در حال گسترش را وارد یک منطقه حفاظت‌شده دریایی کرده است. بر اساس گزارش سازمان‌های نظارت زیست‌محیطی که داده‌های سنجش از دور را تحلیل می‌کنند، منطقه آلودگی از حدود ۴۵ کیلومتر مربع در اواخر ماه ژوئیه به تقریباً ۸۰۰ کیلومتر مربع تا هفته اول ماه اوت افزایش یافته است.[2]

این حادثه سازوکار «ناوگان سایه» را آشکار می‌کند—ناوگانی متشکل از صدها کشتی قدیمی که برای انتقال نفت روسیه خارج از محدودیت‌های تحریم‌های غرب به کار گرفته می‌شوند. این کشتی‌ها معمولاً در نزدیکی پایان عمر مکانیکی خود فعالیت می‌کنند و فاقد بیمه استاندارد صنعتی و پروتکل‌های نگهداری دقیق هستند.

«کارولین بزنگی»، که پیش‌تر توسط بریتانیا و اتحادیه اروپا تحریم شده بود، محموله خود را در ماه مه در بندر نووروسیسک روسیه در دریای سیاه بارگیری کرد. ساختار مالکیت آن نشان‌دهنده ابهام‌زایی عمدی است که در عملیات ناوگان سایه رایج است؛ ثبت آن به یک آدرس مسکونی در شانگهای ردیابی شده است، نه یک دفتر مرکزی سنتی شرکت‌های کشتیرانی.[3][4]

زنجیره وقایعی که منجر به به گل نشستن کشتی شد، همچنان مبهم است. منابع امنیت دریایی نشان می‌دهند که این کشتی در ۸ ژوئن در سواحل یمن، پس از گزارش انفجار در داخل، درخواست کمک اضطراری ارسال کرده است. پس از این حادثه، سیستم شناسایی خودکار (AIS) کشتی خاموش شد و کشتی آسیب‌دیده به سمت مجمع‌الجزایر عمان رانده شد.[3][4]

محل به گل نشستن، مخاطرات زیست‌محیطی را تشدید می‌کند. مجمع‌الجزایر الحلانیات یک کانون حیاتی تنوع زیستی است که در سال ۲۰۲۵ توسط عمان به عنوان ذخیره‌گاه دریایی تعیین شد. آب‌های اطراف آن به عنوان زیستگاه اصلی نهنگ گوژپشت کمیاب دریای عرب، که جمعیتی متمایز ژنتیکی و به شدت در معرض خطر انقراض است، عمل می‌کنند.[1]

این جزایر همچنین از صخره‌های مرجانی گسترده، چمنزارهای دریایی و مناطق لانه‌گذاری برای لاک‌پشت‌های دریایی در معرض خطر انقراض پشتیبانی می‌کنند. پرندگان دریایی مهاجر، از جمله گونه‌های مختلف مرغ طوفان، برای تولید مثل به سواحل دورافتاده متکی هستند، که این امر ورود نفت خام سنگین را برای جمعیت حیات وحش منطقه به ویژه ویرانگر می‌سازد.[1]

آنچه بحران را تشدید می‌کند، الگوی آب و هوایی فصلی منطقه است. ماه‌های ژوئیه و اوت اوج فصل موسمی (مانسون) در دریای عرب است که بادهای شدید و جریان‌های متلاطم را به همراه دارد و پراکندگی نفت خام را در یک منطقه جغرافیایی وسیع‌تر تسریع کرده و هرگونه مداخله دریایی احتمالی را دشوار می‌سازد.[2]

متخصصان سنجش از دور که داده‌های فروسرخ موج کوتاه را تحلیل می‌کنند، اشاره دارند که کشتی به طور فزاینده‌ای در حال غرق شدن به نظر می‌رسد، که نشان‌دهنده وخامت یکپارچگی ساختاری آن است. غلظت‌های تیره‌تر لکه نفتی حاکی از نشت مداوم نفت خام سنگین از مخازن ذخیره‌سازی شکافته شده است، نه یک نشت محدود و مهارشده از اتاق موتور.[3]

ساختار واکنش به چنین رویدادی به دلیل وضعیت «سایه» کشتی، اساساً به خطر افتاده است. در یک فاجعه دریایی استاندارد، کلوپ حمایت و غرامت (P&I) کشتی فوراً تیم‌های بین‌المللی نجات را بسیج می‌کند، هزینه‌های بوم‌های مهار را تأمین می‌کند و با مقامات محلی هماهنگی انجام می‌دهد.

بدون وجود یک بیمه‌گر شناخته‌شده یا یک نهاد مالکیت همکاری‌کننده، بار لجستیکی و مالی به طور کامل بر دوش کشور میزبان می‌افتد. دولت عمان اعلام کرده است که وضعیت را از طریق ماهواره و بررسی‌های میدانی زیر نظر دارد و تیم‌های فنی را برای کاهش تأثیرات بر حیات دریایی و ایمنی ناوبری آماده می‌کند.[2]

با این حال، اجرای عملیات نجات پیچیده بر روی بدنه‌ای آسیب‌دیده در شرایط موسمی نیازمند دارایی‌های تخصصی بین‌المللی است. حامیان محیط زیست از مقامات منطقه‌ای می‌خواهند که قبل از اینکه محموله باقی‌مانده از مخازن غرق‌شده خارج شود و یک فاجعه منطقه‌ای بی‌سابقه را رقم بزند، رسماً درخواست کمک جهانی کنند.

«کارولین بزنگی» یک مورد غیرعادی و منزوی نیست. شرکت‌های اطلاعات دریایی در سال‌های اخیر چندین حادثه نزدیک به فاجعه شامل نفتکش‌های ناوگان سایه را ثبت کرده‌اند، از جمله به گل نشستن در تنگه بسفر و برخورد در نزدیکی دانمارک، که نشان‌دهنده یک خطر سیستمی فزاینده برای مسیرهای کشتیرانی جهانی است.

تا زمانی که تحریم‌های ژئوپلیتیکی استفاده از لجستیک دریایی بدون نظارت را تشویق می‌کنند، اکوسیستم‌های ساحلی در معرض خطر فاجعه‌بار باقی می‌مانند. وضعیت سواحل عمان به عنوان یک نمایش زنده عمل می‌کند که نشان می‌دهد چگونه سیاست‌گذاری اقتصادی ناخواسته، مسئولیت‌های زیست‌محیطی سنگین را به دوش ملت‌های بی‌طرف می‌اندازد.