احضار سفیر ایران در تاشکند؛ اعتراض ازبکستان به ادعای مالکیت فرهنگی بر سمرقند

وزارت امور خارجه ازبکستان در تاریخ ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶، محمدعلی اسکندری، سفیر جمهوری اسلامی ایران در تاشکند را احضار کرد. این اقدام در پی انتشار مطالبی در شبکه‌های اجتماعی توسط برخی نمایندگی‌های دیپلماتیک ایران صورت گرفت که میراث فرهنگی سمرقند را به «تمدن ایرانی» نسبت داده بودند.[1][2]

در جریان این احضار، یک یادداشت اعتراضی رسمی به سفیر ایران تسلیم شد که در آن مخالفت قاطع تاشکند با این ادعاها بیان شده بود. مقامات ازبکستان تاکید کردند که تفسیر یک‌جانبه و با انگیزه‌های سیاسی از تاریخ، با اصول احترام متقابل در روابط دیپلماتیک در تضاد است.[1][2]

جرقه این تنش دیپلماتیک زمانی زده شد که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، در تاریخ ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ به سمرقند سفر کرد. وی در این شهر با وزرای خارجه پنج کشور آسیای مرکزی در قالب نشست «۵+۱» دیدار و درباره همکاری‌های اقتصادی و امنیتی گفت‌وگو کرد.[4]

روبیو در جریان این سفر با انتشار ویدیویی در شبکه اجتماعی ایکس، سمرقند را یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی تجارت جهانی خواند. وی با همراهی بیش از ۲۰۰ نفر از مدیران تجاری آمریکایی، تلاش کرد تا نفوذ اقتصادی واشنگتن را در این منطقه غنی از منابع تقویت کند.[4]

واکنش تند سفارت ایران در ارمنستان

سفارت جمهوری اسلامی ایران در ایروان در واکنش به پیام وزیر خارجه آمریکا، اظهارات تندی را در شبکه ایکس منتشر کرد. این نمایندگی دیپلماتیک در پیام خود نوشت: «مکانی که در آن ایستاده‌اید، بخشی از تمدن و معماری ایرانی است.»[3]

این سفارتخانه در ادامه پیام خود با لحنی کنایه‌آمیز خطاب به مارکو روبیو افزود: «این همان تمدنی است که هفته گذشته در آکروپولیس درباره آن مزخرفات می‌گفتید.» این ادبیات تهاجمی به سرعت با واکنش منفی مقامات و رسانه‌های کشورهای منطقه آسیای مرکزی مواجه شد.[3]

علاوه بر ارمنستان، گزارش‌ها حاکی از آن است که سفارت ایران در بلغارستان نیز مطالب مشابهی را منتشر کرده است. این نمایندگی دیپلماتیک با انتشار تصاویری از حضور وزیر خارجه آمریکا در سمرقند، تاکید کرد که وی در پس‌زمینه «میراث پارسی» عکس گرفته است.[1]

موضع قاطع دولت ازبکستان

وزارت امور خارجه ازبکستان در بیانیه خود تصریح کرد که میراث شهرهای تاریخی سمرقند، بخارا و خیوه بخش جدایی‌ناپذیری از توسعه تاریخی و فرهنگی غنی این کشور است. تاشکند تاکید کرد که این شهرها بازتاب‌دهنده قرن‌ها تاریخ و سنت‌های کشورداری مردم ازبک هستند.[1][2]

در نشست روز ۲۳ اکتبر، مقامات ازبکستان از سفیر ایران خواستند تا پست‌های مربوطه فوراً از صفحات رسمی نمایندگی‌های دیپلماتیک حذف شوند. آن‌ها همچنین خواستار اتخاذ تدابیر لازم برای جلوگیری از تکرار چنین اظهارنظرهایی در آینده شدند تا از بروز سوءتفاهم‌های بیشتر جلوگیری شود.[1][2]

رسانه‌های منطقه‌ای این اقدام ایران را نوعی «تجدیدنظرطلبی تاریخی» توصیف کردند. پایگاه خبری «وان‌نیوز» جمهوری آذربایجان در تحلیلی نوشت که جایگزین کردن مفهوم «پیوندهای تاریخی و فرهنگی» با ادعای مالکیت بر بناهای کشورهای دیگر، تجاوز مستقیم به حاکمیت ملی یک دولت مستقل محسوب می‌شود.[3]

ریشه‌های تاریخی و حساسیت‌های هویتی

بحث بر سر هویت تاریخی سمرقند همواره یکی از موضوعات حساس در آسیای مرکزی بوده است. برخی از کاربران شبکه‌های اجتماعی یادآوری کردند که منطقه سغد در سال ۵۴۰ پیش از میلاد توسط کوروش کبیر فتح شد و سمرقند یکی از مراکز مهم این تمدن باستانی به شمار می‌رفت.[4]

با این حال، تلاش برای مصادره این میراث غنی تحت عنوان «جهان پارسی» از سوی تهران، به عنوان تلاشی برای زیر سوال بردن هویت ملی ازبکستان مستقل تلقی شده است. ناظران معتقدند که این گونه روایت‌های امپریالیستی می‌تواند بحران بی‌اعتمادی جدی میان تهران و تاشکند ایجاد کند.[3]

تاثیر بر روابط دوجانبه تهران و تاشکند

این تنش دیپلماتیک در حالی رخ می‌دهد که روابط دو کشور در سال‌های اخیر روند رو به رشدی را تجربه کرده بود. در سپتامبر سال ۲۰۲۲، ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور پیشین ایران، برای شرکت در اجلاس سازمان همکاری شانگهای به سمرقند سفر کرد و ۱۷ سند همکاری مشترک به امضا رسید.[4]

در آن زمان، حجم مبادلات تجاری میان ایران و ازبکستان به حدود ۵۰۰ میلیون دلار در سال رسیده بود. مقامات دو کشور برنامه‌ریزی کرده بودند که این رقم را در سال‌های آینده بین ۳ تا ۴ برابر افزایش دهند و همکاری‌های ترانزیتی از طریق بندر چابهار را گسترش دهند.[4]

با وجود این چشم‌انداز اقتصادی مثبت، حساسیت‌های هویتی و فرهنگی نشان داد که روابط دوجانبه همچنان شکننده است. وزارت امور خارجه ازبکستان در پایان بیانیه خود تاکید کرد که اگرچه برای روابط مبتنی بر احترام متقابل با ایران ارزش قائل است، اما بر سر تفسیر یک‌جانبه از میراث خود مصالحه نخواهد کرد.[1][2]

تحلیلگران سیاسی معتقدند که حضور فزاینده ایالات متحده در آسیای مرکزی، تهران را در وضعیت تدافعی قرار داده است. سفر هیئت ۲۰۰ نفره تجاری آمریکا به سمرقند، زنگ خطری برای ایران بود که تلاش می‌کند نفوذ سنتی خود را در کشورهای همسایه حفظ کند.[4]

در نهایت، این مناقشه نشان‌دهنده چالش‌های عمیق در دیپلماسی عمومی ایران است. استفاده از ادبیات تهاجمی در شبکه‌های اجتماعی نه تنها به مقابله با نفوذ آمریکا کمکی نکرد، بلکه به ایجاد یک بحران غیرضروری با یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی و سیاسی تهران در آسیای مرکزی منجر شد.[3][4]

رقابت ژئوپلیتیک در قلب آسیای مرکزی

آسیای مرکزی در سال‌های اخیر به میدان رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است. واشنگتن با درک اهمیت استراتژیک این منطقه که در میان روسیه، چین و ایران محصور شده، تلاش‌های دیپلماتیک خود را برای دسترسی به منابع معدنی کمیاب و بازارهای جدید به شدت افزایش داده است.[4]

امضای توافق‌نامه سرمایه‌گذاری ۱۲ میلیارد دلاری میان ایالات متحده و ازبکستان در جریان همین سفر، نشان‌دهنده عزم جدی واشنگتن برای تعمیق روابط است. علاوه بر این، پیوستن تاشکند به «پیمان آرتمیس» برای اکتشافات فضایی صلح‌آمیز، گام مهمی در همگرایی استراتژیک با غرب محسوب می‌شود.[4]

در این فضای رقابتی، واکنش‌های هیجانی و ادعاهای تاریخی می‌تواند به انزوای بیشتر تهران در منطقه بینجامد. کارشناسان هشدار می‌دهند که سیاست خارجی مبتنی بر نوستالژی‌های باستانی، کارایی لازم را برای مقابله با دیپلماسی عمل‌گرایانه و سرمایه‌محور کشورهای رقیب در قرن بیست و یکم ندارد.[3][4]

دولت ازبکستان با احضار سریع سفیر ایران نشان داد که در دفاع از حاکمیت ملی و هویت مستقل خود هیچ‌گونه مماشاتی نخواهد کرد. این رویداد به عنوان یک خط قرمز روشن برای تمامی همسایگان تاشکند ترسیم شد تا از استفاده ابزاری از تاریخ برای مقاصد سیاسی روزمره خودداری کنند.[1][2]