گزارش صندوق جهانی طبیعت: جمعیت حیات وحش جهان از سال ۱۹۷۰ به‌طور میانگین ۷۳ درصد کاهش یافته است

بررسی ۳۵ هزار جمعیت از حیات وحش در سراسر جهان نشان می‌دهد که میانگین اندازه این جوامع جانوری در یک دوره ۵۲ ساله نزدیک به سه‌چهارم تحلیل رفته است. صندوق جهانی طبیعت (WWF) و انجمن جانورشناسی لندن این یافته‌ها را در گزارش «سیاره زنده ۲۰۲۶» منتشر کرده‌اند.[6][7]

این شاخص فراوانی پستانداران، پرندگان، دوزیستان، خزندگان و ماهیان را بین سال‌های ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۲ ارزیابی کرده است. در این بازه، جمعیت‌های تحت پایش به‌طور میانگین کاهشی نسبی معادل ۷۳ درصد را ثبت کرده‌اند.[1][8]

پژوهشگران تأکید می‌کنند که این رقم نشان‌دهنده روند میانگین در میان جمعیت‌های مجزا است، نه سرشماری قطعی کل جانوران ازدست‌رفته. از نظر محاسباتی، کاهش ۵ راس از یک گله ۱۰ رأسی کرگدن همان وزن آماری را دارد که کاهش نصف یک دسته پرنده میلیونی به همراه دارد.[5]

انجمن جانورشناسی لندن در یادداشت فنی خود آورده است: «شاخص سیاره زنده نمایی روشن از وضعیت سلامت جهان طبیعی را ترسیم می‌کند.» این نهاد پایگاه داده زیربنایی این گزارش را مدیریت می‌کند که در حال حاضر بیش از ۵ هزار گونه متمایز از مهره‌داران را در بر می‌گیرد.[6]

تخریب و نابودی زیستگاه‌ها همچنان عامل اصلی این بحران است و پس از آن، بهره‌برداری مفرط، گونه‌های مهاجم و شیوع بیماری‌ها بیشترین آسیب را می‌زنند. در این میان، تغییرات اقلیمی به‌ویژه در زیست‌بوم‌های شکننده به عنوان فشاری مضاعف و رو به فزونی در حال ظهور است.[1][4]

شکاف‌های منطقه‌ای و بوم‌شناختی

میزان افت جمعیت بر اساس جغرافیا و نوع اکوسیستم تفاوت‌های چشمگیری دارد. گونه‌های آب شیرین سنگین‌ترین آسیب را تجربه کرده‌اند و از نقطه پایه سال ۱۹۷۰ تا کنون، میانگین افت ۸۵ درصدی را ثبت کرده‌اند.[1][7]

سدسازی، برداشت بی‌رویه آب و ورود پساب‌های کشاورزی زیستگاه‌های رودخانه‌ای و دریاچه‌ای را به‌طور نظام‌مند تخریب کرده‌اند. وضعیت جمعیت‌های خشکی‌زی و دریایی اندکی ملایم‌تر است، هرچند هر دو گروه افت میانگینی فراتر از ۶۰ درصد را تجربه کرده‌اند.[4][8]

از نظر جغرافیایی، منطقه آمریکای لاتین و حوزه کارائیب شاهد فاجعه‌بارترین فروپاشی بوده‌اند؛ به‌طوری‌که جمعیت‌های پایش‌شده در این مناطق به‌طور میانگین با افتی ۹۵ درصدی مواجه شده‌اند که عامل عمده آن جنگل‌زدایی سریع حوضه آمازون برای مقاصد کشاورزی است.[1][7]

آفریقا با ۷۶ درصد کاهش، دومین افت شدید منطقه‌ای را به ثبت رسانده است، در حالی که منطقه آسیا-اقیانوسیه شاهد انقباض ۶۰ درصدی بوده است. آمریکای شمالی و اروپا درصد افت کمتری نشان داده‌اند؛ امری که ریشه در آن دارد که شدیدترین ضربات به تنوع زیستی این قاره‌ها پیش از سال پایه ۱۹۷۰ رخ داده بود.[1][5]

گزارش تحلیلی صندوق جهانی طبیعت متذکر می‌شود: «داده‌ها نشان می‌دهند جهان طبیعی در سقوطی آزاد است، اما شکاف‌های منطقه‌ای دقیقاً نشان می‌دهند کانون فشارهای تخریبی کجاست.» این گزارش هشدار می‌دهد که چندین اکوسیستم به آستانه نقاط بحرانی بازگشت‌ناپذیر رسیده‌اند.[7]

تمایزات ریاضی و روش‌شناختی

تحلیل‌گران آماری برای جلوگیری از بدفهمی افکار عمومی مکرراً توضیح می‌دهند که رقم ۷۳ درصد دقیقاً چه مفهومی دارد؛ این عدد هرگز به این معنا نیست که ۷۳ درصد از کل جانوران وحشی زمین از بین رفته‌اند.[5]

در واقع، این شاخص تغییرات تناسبی میانگین را در هزاران دسته جمعیتی مستقل می‌سنجد. اگر جمعیتی ۹۰ درصد کاهش یابد و جمعیتی دیگر ۱۰ درصد، میانگین افت ۵۰ درصد خواهد بود؛ صرف‌نظر از اینکه تعداد کل جانوران در هر یک از این گروه‌ها چقدر بوده است.[5]

پژوهشگران وب‌سایت Our World in Data اشاره می‌کنند که این روش‌شناسی گاهی می‌تواند اثر کاهش شدید در جمعیت‌های کوچک و به‌شدت آسیب‌پذیر را بزرگ‌نمایی کند؛ با این حال آن‌ها تأیید می‌کنند که برایند کلی بیانگر افول عمیق و ساختاری تنوع زیستی در سطح جهان است.[5]

تمایز این دو مفهوم برای سیاست‌گذاری حیاتی است، چرا که نشان می‌دهد انقراض‌های محلی و فروپاشی‌های جمعیتی گسترده است و به چند گونه انگشت‌شمار محدود نمی‌شود؛ این آسیب سراسر شاخه‌های درخت مهره‌داران را در بر گرفته است.[5][6]

بررسی تحلیلی Our World in Data تأکید می‌کند: «درک درست این سنجه برای پیاده‌سازی مداخلات مناسب ضروری است. این رقم بیانگر آن است که جمعیتِ میانگین حیات وحش، تنها کسری از ابعاد پیشین خود است.»[5]

کانون‌های موفقیت در حفاظت

با وجود این سقوط همه‌جانبه، گزارش به موارد مشخصی اشاره دارد که مداخلات هدفمند موفق به معکوس کردن افت جمعیت محلی شده‌اند. هند از جمله کشورهایی است که در احیای چندین گونه شاخص به دستاوردهای ملموسی رسیده است.[2][3]

نهادهای حفاظت محیط زیست هند از تثبیت یا رشد جمعیت چندین شکارچی رأس هرم غذایی و پستانداران بزرگ‌جثه خبر داده‌اند. شبکه‌های حفاظت‌شده سخت‌گیرانه و سامانه‌های مبارزه با شکار غیرقانونی در این کشور سدی در برابر روند نزولی منطقه‌ای ایجاد کردند.[2]

در سطح جهان، این گزارش احیای جمعیت‌های مشخصی از ببرها، فیل‌ها، لاک‌پشت‌ها و ماهیان تن را برجسته می‌کند؛ موفقیت‌هایی که عموماً در مناطقی به دست آمد که دولت‌ها سهمیه‌بندی‌های سخت‌گیرانه‌ای برای شکار وضع و مناطق حفاظت‌شده را به‌طور جدی پایش کردند.[8]

تحلیل مجله Discover Wildlife با اشاره به این بهبودهای موضعی می‌نویسد: «دلایل عقلانی برای امیدواری وجود دارد.» هنگامی که فشارهای آنی مانند تخریب زیستگاه و صید بی‌رویه برداشته شوند، جمعیت مهره‌داران تاب‌آوری چشمگیری نشان می‌دهند.[4]

صندوق جهانی طبیعت احیای برخی جمعیت‌های لاک‌پشت‌های دریایی را سندی بر اثربخشی محدودیت‌های تجاری بین‌المللی می‌داند. نظارت‌های هماهنگ مرزی به شماری از کلونی‌های زادآوری اجازه داد پس از دهه‌ها بار دیگر توسعه پیدا کنند.[8]

بزنگاه سیاست‌گذاری

نهادهای تهیه‌کننده گزارش از این رقم ۷۳ درصدی بهره می‌گیرند تا پیش از نشست‌های آتی اقلیمی و تنوع زیستی، دولت‌ها را تحت فشار بگذارند. آن‌ها استدلال می‌کنند که اقدامات مقطعی و تدریجی از نظر محاسباتی دیگر پاسخگو نیست.[7][8]

معکوس کردن این روند نیازمند دگرگونی بنیادین در نظام‌های غذایی جهان است؛ بخش‌هایی که هم‌اکنون نزدیک به ۴۰ درصد از کل زمین‌های سکونت‌پذیر را در اشغال خود دارند. توسعه زمین‌های کشاورزی بزرگ‌ترین عامل انهدام زیستگاه‌ها در مناطق گرمسیری است.[1][7]

صندوق جهانی طبیعت خواستار گذار سریع به سمت بهره‌وری پایدار کشاورزی و توسعه چشمگیر مناطق حفاظت‌شده است. توافق‌های بین‌المللی کنونی در پی آنند که تا سال ۲۰۳۰ حداقل ۳۰ درصد از زمین‌ها و آب‌های سیاره را تحت حفاظت درآورند.[7][8]

خلاصه نشریه Mid-Day از این گزارش تأکید می‌کند: «حفاظت می‌تواند آسیب‌ها را جبران کند، اما تنها به شرطی که با تحولات ساختاری در الگوهای تولید و مصرف پشتیبانی شود.» فرصت زمانی برای پیشگیری از فروپاشی بازگشت‌ناپذیر بوم‌سازگان‌ها به‌سرعت رو به اتمام است.[3]

گزارش سیاره زنده ۲۰۲۶ در نهایت نتیجه می‌گیرد که بدون گنجاندن بی‌واسطه اهداف تنوع زیستی در برنامه‌ریزی‌های کلان اقتصادی کشورها، مسیر نزولی این شاخص ادامه خواهد یافت. پنج سال سیاست‌گذاری پیش رو سرنوشت بقای هزاران جمعیت تحت پایش را تعیین خواهد کرد.[6][7]