هشدار سازمان غذا و داروی آمریکا: خطر نادر نابینایی در داروهای لاغری و دیابت
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) به تولیدکنندگان داروهای محبوب کاهش وزن و دیابت از دسته GLP-1 دستور داد تا هشدار خطر بروز یک عارضه چشمی نادر اما جدی را به برچسب محصولات خود اضافه کنند. این عارضه که به دلیل کاهش جریان خون به عصب بینایی رخ میدهد، میتواند منجر به از دست رفتن ناگهانی و دائمی بینایی شود.
به قلم حامد قاسمی
این خبر را به اشتراک بگذارید
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در روز دوشنبه، ۹ نوامبر ۲۰۲۶، دستورالعمل جدیدی را برای تمام داروهای دسته آگونیست گیرنده GLP-1 صادر کرد. بر اساس این دستور، تولیدکنندگان موظفند هشدار مربوط به خطر بروز یک عارضه چشمی نادر اما جدی را به بخش «هشدارها و احتیاطها» در برچسب محصولات خود اضافه کنند.[1]
این هشدار شامل دهها داروی تزریقی و خوراکی پرمصرف از جمله اوزمپیک (Ozempic)، ویگووی (Wegovy)، مونجارو (Mounjaro) و زپباوند (Zepbound) میشود. این داروها که در ابتدا برای کنترل قند خون در بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ تأیید شده بودند، اکنون به طور گستردهای برای کاهش وزن و درمان چاقی نیز تجویز میشوند.[1][2]
عارضه مورد بحث، نوروپاتی ایسکمیک قدامی غیرآرتریتیک عصب بینایی (NAION) نام دارد که اغلب از آن به عنوان «سکته چشمی» یاد میشود. این بیماری به دلیل کاهش یا توقف ناگهانی جریان خون به عصب بینایی رخ میدهد و میتواند باعث افت دید بدون درد و در برخی موارد نابینایی دائمی در یک چشم شود.
به گفته مقامات سازمان غذا و داروی آمریکا، اگرچه این عارضه بسیار نادر است، اما پیامدهای آن برای بیماران میتواند ویرانگر باشد. آسیب ساختاری وارد شده به عصب بینایی در اثر این بیماری معمولاً غیرقابل برگشت است و در حال حاضر هیچ درمان تأییدشدهای برای بازیابی بینایی از دست رفته ناشی از آن وجود ندارد.[1]
بررسی دادههای بالینی و ریشههای این تصمیم
تصمیم اخیر سازمان غذا و داروی آمریکا پس از ماهها بررسی دقیق دادههای بالینی و گزارشهای پس از عرضه به بازار اتخاذ شده است. جرقه اولیه این تحقیقات پس از انتشار یک مطالعه گسترده در سال ۲۰۲۴ در نشریه معتبر JAMA Ophthalmology زده شد که ارتباط احتمالی بین این داروها و مشکلات بینایی را مطرح میکرد.[2]
در این بررسی جامع، آژانس نظارتی آمریکا دادههای مربوط به ۱۲۶ کارآزمایی بالینی مختلف را که شامل بیش از ۱۳۴ هزار و ۲۰۰ بیمار بود، مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. هدف از این ارزیابی، تعیین دقیق میزان بروز این عارضه چشمی در میان مصرفکنندگان داروهای GLP-1 در مقایسه با سایر گروهها بود.[3]
نتایج این متاآنالیز نشان داد که نرخ بروز عارضه NAION در بیمارانی که حداقل به مدت یک سال از داروهای GLP-1 استفاده کردهاند، حدود ۶.۴ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر-سال است. این در حالی است که این رقم در بیمارانی که دارونما یا سایر داروهای کاهنده قند خون را مصرف میکردند، تنها ۳.۸ مورد گزارش شده است.[3]
با وجود این تفاوت آماری، سازمان غذا و داروی آمریکا تأکید کرده است که این یافتهها هنوز یک رابطه علت و معلولی قطعی را اثبات نمیکنند. همپوشانی قابلتوجهی بین عوامل خطر این بیماری چشمی و شرایط زمینهای بیمارانی که داروهای GLP-1 را مصرف میکنند، وجود دارد که نتیجهگیری قطعی را دشوار میسازد.[3]
عواملی مانند دیابت، فشار خون بالا، آپنه خواب، کمخونی و بیماریهای کلیوی همگی از عوامل خطر شناختهشده برای بروز سکته چشمی هستند. از آنجا که بسیاری از مصرفکنندگان داروهای لاغری و دیابت از قبل به این شرایط مبتلا هستند، تفکیک اثر دارو از اثر بیماریهای زمینهای نیازمند تحقیقات بیشتری است.
دیدگاه متخصصان و پزشکان درباره خطرات
دکتر جوزف ریزو، متخصص نوروافتالمولوژی در بیمارستان چشم و گوش ماساچوست و یکی از نویسندگان مطالعه سال ۲۰۲۴، میگوید که تیم او مدتهاست در حال همکاری با FDA برای بررسی این دادهها بوده است. او تأکید میکند که اگرچه خطر ابتلا به این عارضه افزایش مییابد، اما مزایای این داروها برای بسیاری از بیماران بسیار چشمگیر است.[2]
دکتر ریزو در مصاحبهای با شبکه خبری سیبیاس (CBS News) توضیح داد: «معمولاً وقتی بینایی خود را در اثر این عارضه از دست میدهید، اگرچه ممکن است درجه خفیفی از بهبودی رخ دهد، اما این بهبودی معمولاً چشمگیر نیست و آسیب تا حد زیادی دائمی باقی میماند.»[2]
از سوی دیگر، دکتر مانجوت گیل، استاد چشمپزشکی در دانشکده پزشکی فاینبرگ دانشگاه نورثوسترن، معتقد است که بیماران نباید به دلیل این هشدار جدید از مصرف داروهای خود منصرف شوند. او تأکید میکند که خطر مطلق ابتلا به این بیماری همچنان بسیار پایین است و نباید باعث ایجاد وحشت عمومی شود.[1]
دکتر گیل به روزنامه واشنگتن پست گفت: «این هنوز یک وضعیت بسیار نادر است که شاید شش نفر از هر ۱۰۰ هزار بیمار را تحت تأثیر قرار دهد. نکته مهم این است که اگر به مزایای کلی سلامت این داروها نگاه کنیم، این مزایا بسیار بیشتر از نرخ فوقالعاده پایین بروز این عارضه است.»[1]
با این حال، متخصصان چشمپزشکی توصیه میکنند که پزشکان عمومی و متخصصان غدد باید در تجویز این داروها برای بیمارانی که سابقه قبلی ابتلا به NAION را دارند، احتیاط بیشتری به خرج دهند. خطر عود این بیماری در چشم دیگر برای کسانی که یک بار آن را تجربه کردهاند، به مراتب بالاتر است.
واکنش شرکتهای داروسازی به دستورالعمل جدید
شرکتهای بزرگ داروسازی که تولید این داروهای پرفروش را بر عهده دارند، به سرعت به دستورالعمل جدید سازمان غذا و داروی آمریکا واکنش نشان دادند. این داروها در سالهای اخیر به منبع درآمد عظیمی برای این شرکتها تبدیل شدهاند و هرگونه تغییر در برچسب ایمنی آنها با حساسیت بالایی دنبال میشود.[3]
سخنگوی شرکت ایلای لیلی (Eli Lilly)، سازنده داروهای مونجارو و زپباوند، در بیانیهای اعلام کرد: «ایمنی بیماران بالاترین اولویت ماست. ارتباط ایمنی دارویی FDA برای تمام داروهای دارای فعالیت GLP-1 اعمال میشود و به یافتههای خاصی در مورد داروهای شرکت لیلی اشاره نمیکند. ما در حال ارزیابی دقیق این بهروزرسانی هستیم.»[3]
شرکت نوو نوردیسک (Novo Nordisk)، داروساز دانمارکی و تولیدکننده اوزمپیک و ویگووی، نیز موضع مشابهی اتخاذ کرد. این شرکت پیش از این با چندین پرونده حقوقی از سوی بیمارانی که ادعا میکردند پس از مصرف این داروها دچار نابینایی شدهاند، مواجه شده بود، اما این ادعاها را بیاساس خوانده است.[1][3]
سخنگوی نوو نوردیسک به رسانهها گفت: «ما همچنان معتقدیم که دادههای موجود یک رابطه علت و معلولی را اثبات نمیکنند. ما به مشخصات ایمنی و نسبت سود به خطر داروهای GLP-1 خود اطمینان کامل داریم و معتقدیم که این داروها همچنان گزینه درمانی ارزشمندی هستند.»[3]
تحلیلگران بازار دارویی معتقدند که این هشدار جدید ممکن است در کوتاهمدت باعث نگرانی برخی بیماران و سرمایهگذاران شود. با این حال، به دلیل نادر بودن این عارضه و مزایای قابلتوجه این داروها در کاهش وزن و بهبود سلامت قلبی و عروقی، انتظار نمیرود که تغییر عمدهای در روند تجویز آنها ایجاد شود.
علائم هشداردهنده و توصیههایی برای بیماران
سازمان غذا و داروی آمریکا از تمامی بیمارانی که در حال حاضر از داروهای دسته GLP-1 استفاده میکنند، خواسته است تا نسبت به تغییرات بینایی خود هوشیار باشند. آگاهی از علائم اولیه این عارضه میتواند به تشخیص زودهنگام و جلوگیری از پیشرفت آسیب به عصب بینایی کمک کند.
علائم اصلی NAION شامل از دست دادن ناگهانی و بدون درد بینایی در یک چشم است که بیماران اغلب هنگام بیدار شدن از خواب متوجه آن میشوند. تاری دید، وجود نقاط کور در میدان دید، دید تونلی، اعوجاج در تشخیص رنگها و کاهش وضوح مرکزی از دیگر نشانههای هشداردهنده این بیماری هستند.[2]
مقامات بهداشتی تأکید کردهاند که در صورت بروز هر یک از این علائم، بیماران باید فوراً با پزشک معالج خود تماس بگیرند و در صورت امکان به یک چشمپزشک مراجعه کنند. تشخیص سریع این وضعیت برای ارزیابی میزان آسیب و تصمیمگیری در مورد ادامه یا قطع مصرف دارو بسیار حیاتی است.[1]
آژانس نظارتی توصیه کرده است که در صورت مشکوک بودن به بروز این عارضه، پزشکان باید قطع مصرف داروی GLP-1 را در نظر بگیرند، مگر اینکه مزایای ادامه درمان به وضوح بیشتر از خطرات احتمالی آن باشد. قطع خودسرانه دارو توسط بیماران بدون مشورت با پزشک به هیچ وجه توصیه نمیشود.
برای بیمارانی که از این داروها برای کنترل دیابت نوع ۲ یا کاهش خطر حملات قلبی استفاده میکنند، قطع ناگهانی دارو میتواند منجر به نوسانات شدید قند خون و افزایش خطرات قلبی و عروقی شود. بنابراین، هرگونه تغییر در برنامه درمانی باید تحت نظارت دقیق تیم پزشکی انجام گیرد.
چشمانداز آینده و نیاز به تحقیقات بیشتر
اضافه شدن این هشدار به برچسب داروهای GLP-1 نشاندهنده تکامل مداوم درک جامعه پزشکی از عوارض جانبی این داروهای نسبتاً جدید است. با افزایش بیسابقه تعداد مصرفکنندگان این داروها در سراسر جهان، سیستمهای نظارت پس از عرضه به بازار نقش حیاتی در شناسایی خطرات نادر ایفا میکنند.
اگرچه نرخ بروز ۶.۴ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر بسیار ناچیز به نظر میرسد، اما با توجه به اینکه میلیونها نفر در سراسر جهان در حال مصرف این داروها هستند، حتی یک افزایش نسبی کوچک نیز میتواند به معنای مراجعه صدها بیمار جدید به کلینیکهای چشمپزشکی در سال باشد.[3]
محققان اکنون در حال طراحی مطالعات دقیقتری برای کشف مکانیسم بیولوژیکی احتمالی پشت این ارتباط هستند. درک اینکه چگونه داروهایی که بر هورمونهای روده و گیرندههای مغزی تأثیر میگذارند، ممکن است جریان خون به عصب بینایی را مختل کنند، یکی از چالشهای بزرگ پیش روی دانشمندان است.[1][2]
تا زمانی که پاسخهای قطعیتری به دست آید، رویکرد سازمان غذا و داروی آمریکا بر شفافیت و اطلاعرسانی متمرکز خواهد بود. این هشدار جدید تضمین میکند که پزشکان و بیماران هنگام تصمیمگیری برای شروع یا ادامه درمان با داروهای GLP-1، تصویر کاملتری از خطرات و مزایای آن در اختیار داشته باشند.
نکات کلیدی
- سازمان غذا و داروی آمریکا دستور داد هشدار خطر بروز عارضه چشمی NAION به برچسب تمام داروهای دسته GLP-1 اضافه شود.
- عارضه NAION میتواند باعث کاهش ناگهانی جریان خون به عصب بینایی و در نتیجه افت دید بدون درد یا نابینایی دائمی شود.
- بررسی ۱۲۶ کارآزمایی بالینی نشان داد نرخ بروز این عارضه در مصرفکنندگان GLP-1 حدود ۶.۴ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر است.
- متخصصان تأکید میکنند که این عارضه بسیار نادر است و مزایای کلی داروهای کاهش وزن و دیابت همچنان بر خطرات آن برتری دارد.
آنچه نمیدانیم
- مکانیسم بیولوژیکی دقیقی که از طریق آن داروهای GLP-1 ممکن است باعث کاهش جریان خون به عصب بینایی شوند، هنوز ناشناخته است.
- مشخص نیست که آیا خود دارو مستقیماً باعث بروز این عارضه میشود یا اینکه بیماریهای زمینهای بیماران (مانند دیابت و چاقی) عامل اصلی این ارتباط آماری هستند.
روند رویداد
سال ۲۰۲۴
انتشار مطالعهای در نشریه JAMA Ophthalmology که برای اولین بار ارتباط احتمالی بین داروهای GLP-1 و عارضه چشمی NAION را مطرح کرد.
اواسط سال ۲۰۲۵
آژانس دارویی اروپا (EMA) نیز بررسیهای مشابهی را در مورد خطر بروز این عارضه در مصرفکنندگان سماگلوتاید آغاز کرد.
۹ نوامبر ۲۰۲۶
سازمان غذا و داروی آمریکا رسماً دستور افزودن هشدار خطر نابینایی به برچسب تمام داروهای دسته GLP-1 را صادر کرد.
- نهادهای نظارتی
- تمرکز بر شفافیت دادهها و الزام به اطلاعرسانی خطرات نادر به بیماران برای حفظ ایمنی عمومی.
- جامعه پزشکی و محققان
- توصیه به هوشیاری بیماران بدون ایجاد وحشت، با تأکید بر اینکه مزایای کلی این داروها همچنان بسیار بیشتر از خطرات نادر آنهاست.
- تولیدکنندگان دارو
- تأکید بر عدم اثبات رابطه علت و معلولی قطعی و دفاع از نسبت بالای سود به خطر در این داروها.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- بیمارانی که شخصاً عارضه نابینایی ناشی از مصرف این داروها را تجربه کردهاند
منابع
[1]The Washington Postجامعه پزشکی و محققانFDA tells GLP-1 makers to warn of potential vision loss side effect
مطالعه در The Washington Post →
[2]CBS Newsجامعه پزشکی و محققانGLP-1 drugs, popular for weight loss, get FDA warning of rare vision-loss side effect
مطالعه در CBS News →
[3]FiercePharmaتولیدکنندگان داروFDA orders new eye risk be listed on a dozen GLP-1s, including Novo's Ozempic, Lilly's Zepbound
مطالعه در FiercePharma →
بیشتر در سلامت
مشاهده همه →سازمان غذا و داروی آمریکا نخستین داروی مهارکننده فاکتور ۱۱ را برای پیشگیری از سکته مغزی تأیید کرد
5 منبع
تایید اولین ژندرمانی برای سندرم کشنده سانفیلیپو نوع A توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)
3 منبع
پیشگیری از بیماری
راهنمای جامع سلامت همگانی: از پاتوژنها و پیشگیری تا سیاستگذاری سلامت
14 منبع
خطر هستهای
هشدار هماهنگ بیش از ۱۰۰ نشریه پزشکی: خلع سلاح هستهای یک ضرورت فوری سلامت عمومی است
6 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار سلامت با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





