هوش مصنوعی و پایان عصر سنتی؛ چگونه الگوی گردشگری ایران در حال بازطراحی است؟

سرنوشت یک مقصد گردشگری دیگر در آژانس‌های مسافرتی یا نمایشگاه‌های بین‌المللی رقم نمی‌خورد؛ بلکه نبرد اصلی در همان چند ثانیه‌ای رخ می‌دهد که الگوریتم‌های هوش مصنوعی نتایج جست‌وجوی یک کاربر را روی صفحه گوشی او می‌چینند. این همان نقطه‌ای است که تصویر یک کشور در ذهن مسافر شکل می‌گیرد و تصمیم نهایی برای سفر یا انصراف از آن اتخاذ می‌شود.

در بازاری که روایت‌ها توسط داده‌های کلان و پلتفرم‌های دیجیتال هدایت می‌شوند، تکیه بر روش‌های سنتی به معنای واگذاری قطعی میدان رقابت به رقبا است. الگوریتم‌ها اکنون تعیین می‌کنند که کدام جاذبه تاریخی دیده شود و کدام اقامتگاه بوم‌گردی در صدر پیشنهادها قرار گیرد.

این تغییر پارادایم، محور اصلی همایش‌ها و نشست‌های تخصصی اخیر در ایران بوده است. مدیران ارشد و تحلیلگران در روزهای ابتدایی مهر ۱۴۰۵ به صراحت پایان عصر مدیریت سنتی در این صنعت را اعلام کردند.

مدیران ارشد گردشگری بر تغییر جایگاه این صنعت در اقتصاد جهانی تاکید دارند. آن‌ها معتقدند که نگاه سنتی دیگر نمی‌تواند بازار را مدیریت کند و در شرایط جدید، هوش مصنوعی برای برندها تصمیم‌گیری کرده و نبض بازار را در دست گرفته است.

بازسازی اعتماد در دوران عدم قطعیت

این چرخش استراتژیک تنها یک انتخاب فناورانه نیست، بلکه راهکاری برای بقا در شرایطی است که سایه تنش‌های منطقه‌ای بر سر بازار سفر سنگینی می‌کند. در وضعیت «نه جنگ و نه صلح»، بازسازی اعتماد مسافران بین‌المللی حیاتی‌ترین نیاز این صنعت به شمار می‌رود.

ولی تیموری، نایب‌رئیس انجمن علمی گردشگری ایران، معتقد است که در چنین شرایطی نمی‌توان منتظر ثبات کامل ماند. او تاکید دارد که باید هم‌زمان از توان تاب‌آوری کسب‌وکارها محافظت کرد و برای بازگشت تدریجی تقاضا آماده شد.[1]

تیموری در یادداشتی که در ۸ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد، نوشت: «در شرایط عدم‌قطعیت و ضرورت بازسازی اعتماد، هوش مصنوعی می‌تواند به بازآفرینی تصویر مقصد، ارتقای تجربه گردشگر و افزایش رقابت‌پذیری گردشگری ایران کمک کند.»[1]

او سه خوشه محصول شامل گردشگری فرهنگی، طبیعت‌محور و سلامت را دارای مزیت رقابتی می‌داند. به گفته او، هوش مصنوعی می‌تواند این ظرفیت‌ها را به تجربه‌هایی معتبر و قابل عرضه در سطح جهانی تبدیل کند.[1]

سرعت در تحلیل داده‌های کلان

سازمان جهانی گردشگری، شعار سال ۲۰۲۶ خود را «دستور کار دیجیتال و هوش مصنوعی برای بازطراحی گردشگری» تعیین کرده است. این رویکرد نشان می‌دهد فناوری از یک مفهوم نظری به ابزاری کاربردی در سیاست‌گذاری کلان تبدیل شده است.[2]

مسلم شجاعی، مدیرکل بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی، با اشاره به گذشت ۸ سال از تمرکز این سازمان بر تحول دیجیتال در سال ۲۰۱۸، بر لزوم همگامی ایران با این روند جهانی تاکید دارد.[2]

شجاعی در مصاحبه‌ای در ۱۰ مهر ۱۴۰۵ توضیح داد: «در گذشته، برای تهیه یک گزارش یا اتخاذ یک تصمیم، ممکن بود لازم باشد ماه‌ها برای جمع‌آوری داده‌ها و انجام پژوهش‌های میدانی زمان صرف شود.»[2]

او افزود: «اکنون پلتفرم‌های دیجیتال و داده‌های کلان امکان دسترسی به اطلاعات دقیق‌تر را فراهم کرده‌اند و این ابزارها می‌توانند سرعت تصمیم‌گیری و عملکرد ما را به شکل چشمگیری افزایش دهند.»[2]

چالش‌ها و خطاهای ماشین

با وجود تمام این خوش‌بینی‌ها، استفاده از هوش مصنوعی در ایران با موانع و محدودیت‌های جدی روبه‌رو است. دسترسی نداشتن به نسخه‌های پیشرفته این فناوری به دلیل تحریم‌ها، ضریب خطای خروجی‌ها را افزایش داده است.[3]

ناصر رضایی، رئیس گروه میراث طبیعی و گردشگری پژوهشگاه وزارت میراث فرهنگی، ضمن پذیرش ضرورت هوشمندسازی، نگاهی محتاطانه‌تر به این روند دارد و بر اهمیت حفظ پژوهش‌های انسانی تاکید می‌کند.[3]

رضایی در ۷ مهر ۱۴۰۵ گفت: «هوش مصنوعی به هر حال با خطا همراه است و به‌ویژه با توجه به اینکه در ایران به نسخه‌های بسیار پیشرفته آن دسترسی نداریم، در بسیاری از موارد ممکن است اطلاعات نادرستی ارائه دهد.»[3]

او تصریح کرد: «هوش مصنوعی به‌عنوان یک دستیار می‌تواند کمک خوبی به ما بکند، اما هنوز نمی‌تواند آن حس و حال و تجربه‌ای را که در جریان پژوهش‌های میدانی به دست می‌آوریم، به ما منتقل کند.»[3]

پیوند ایده‌های نو با سرمایه

برای گذار موفق از این مرحله، تنها شناخت فناوری کافی نیست؛ بلکه باید ایده‌های نوآورانه استارت‌آپ‌ها به منابع مالی متصل شوند تا بتوانند محصولات ملموسی را به بازار عرضه کنند.[4]

رضا همتی، معاون گردشگری استان تهران، در حاشیه کارگاه‌های آموزشی آینده گردشگری در ۸ مهر ۱۴۰۵، از آغاز دوران گذار گردشگری پایتخت به عصر دیجیتال خبر داد.[4]

همتی با اشاره به مشکلات مالی فعالان نوپا گفت: «بسیاری از صاحبان ایده‌های برجسته در حوزه گردشگری، با وجود داشتن طرح‌های ارزشمند با محدودیت توان مالی برای اجرا روبه‌رو هستند.»[4]

او هدف از برگزاری رویدادهای نوین را ایجاد بستری برای اتصال این ایده‌ها به سرمایه‌گذاران دانست تا زنجیره گردشگری با قدرت بیشتری شکل بگیرد و ایده‌های برتر در قالب بسته‌های سرمایه‌گذاری به بازار معرفی شوند.[4]

خلق تجربه‌های تعاملی

یکی از کاربردهای ملموس این فناوری، شخصی‌سازی برنامه‌های سفر و خلق روایت‌های جذاب از تاریخ است. الگوریتم‌ها می‌توانند با تحلیل سوابق جست‌وجو، بسته‌های سفری دقیقی را پیشنهاد دهند که دقیقا با سلیقه مسافران همخوانی دارد.

به عنوان نمونه، در ۴ مهر ۱۴۰۵، یک کاربر ایرانی با استفاده از مدل هوش مصنوعی کلاد توانست تاریخ ۵ هزار ساله ایران را در کمتر از ۳۰ دقیقه به یک تایم‌لاین تعاملی و تصویری تبدیل کند.[5]

این پروژه نشان داد که چگونه می‌توان رویدادهای تاریخی از دوره هخامنشیان تا امروز را به‌صورت فشرده و جذاب برای مخاطب بین‌المللی روایت کرد؛ رویکردی که می‌تواند در بازاریابی مقاصد تاریخی ایران تحولی شگرف ایجاد کند.[5]

علاوه بر این، در بخش هتلداری و اقامتگاه‌ها، سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند با پیش‌بینی زمان اوج تقاضا، قیمت‌گذاری پویا را اجرا کرده و هزینه‌های عملیاتی را تا ۲۰ درصد کاهش دهند.

ترجمه هم‌زمان و پردازش زبان طبیعی نیز یکی دیگر از موانع تاریخی گردشگری ایران را برطرف می‌کند. دستیارهای صوتی هوشمند اکنون قادرند ارتباط میان راهنمایان محلی و گردشگرانی از ده‌ها کشور مختلف را بدون نیاز به مترجم انسانی تسهیل کنند.

با این حال، همان‌طور که کارشناسان هشدار می‌دهند، ماشین‌ها تنها ابزاری برای تسهیل ارتباط هستند. روح مهمان‌نوازی ایرانی و اصالت فرهنگی، عناصری هستند که هیچ الگوریتمی قادر به بازتولید آن‌ها نیست و باید توسط انسان‌ها حفظ و ارائه شوند.