هشدار سازمان جهانی بهداشت: ۸۰۰ میلیون کودک با سطح خطرناک سرب در خون روبه‌رو هستند

سازمان جهانی بهداشت (WHO) در ۲۴ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد که برآوردها نشان می‌دهد حدود ۸۱۵ میلیون کودک در سراسر جهان — یعنی تقریباً از هر سه کودک یک نفر — حامل مقادیر خطرناکی از سرب در خون خود هستند. در واکنش به این وضعیت، این سازمان از دولت‌ها خواسته است تا روند ممنوعیت‌های بنیادین این فلز سمی را در مبادی تولید سرعت ببخشند.[1][4][5]

دستورالعمل تازه از کشورها می‌خواهد که پیش از ورود سرب به محیط زیست و رسیدن آن به گروه‌های آسیب‌پذیر، این ماده را از زنجیره کالاهای مصرفی و فرآیندهای صنعتی حذف کنند. در حال حاضر، وجود غلظت ۵ میکروگرم بر دسی‌لیتر یا بالاتر در آزمایش خون، آستانه آغاز بررسی‌های بالینی و مداخله‌های محیطی در سازمان جهانی بهداشت تلقی می‌شود.[1][2]

با این حال، این نهاد بین‌المللی تأکید می‌کند که هیچ سطحی از مواجهه با سرب بی‌خطر نیست. حتی غلظت‌های پایینی مانند ۳٫۵ میکروگرم بر دسی‌لیتر نیز پیوند قطعی با کاهش هوش، اختلالات رفتاری و ناتوانی‌های شدید یادگیری در مغز در حال رشد دارند و مسیر رشد شناختی کودک را برای همیشه دگرگون می‌کنند.[1][2]

بروس گوردون، رئیس بخش محیط زیست سازمان جهانی بهداشت، در این زمینه گفت: «مسمومیت با سرب یکی از وخیم‌ترین اما مغفول‌مانده‌ترین خطرات زیست‌محیطی برای سلامت انسان است. یک کودک ممکن است بدون هیچ نشانه بالینی مشخصی با آن مواجه شود، در حالی که آسیب به مغز و سامانه عصبی در حال رشد او از پیش آغاز شده است.»[1][3]

تغییر مسیر به سوی پیشگیری از مبدأ

در گذشته، اقدامات مقابله با سرب عمدتاً بر آزمایش خون برای شناسایی افراد آلوده و به دنبال آن پاک‌سازی موضعی استوار بود. سازمان جهانی بهداشت استدلال می‌کند که این رویکرد واکنشی اساساً ناکارآمد است، زیرا مشکل را تنها زمانی آشکار می‌کند که آسیب عصبی بازگشت‌ناپذیر شکل گرفته است.[1][2]

راهبرد جدید این نهاد از کشورها می‌خواهد که از طریق مقررات قانونی الزام‌آور، مستقیماً کانون‌های اصلی آلودگی را مهار کنند. گوردون با اشاره به اینکه در حال حاضر کمتر از نیمی از کشورهای جهان برای سرب موجود در رنگ‌ها محدودیت قائل شده‌اند، افزود: «کشورها اکنون باید اقدامات پیشگیرانه را از مبدأ آغاز کنند و پیش از ورود سرب به جریان خون کودک، آن را از محصولات و محیط پیرامون بزدایند.»[1][3]

سرب را با هدف تسریع خشک شدن، افزایش دوام و ایجاد مقاومت در برابر رطوبت، به‌طور عمدی به رنگ‌ها می‌افزایند. این مسئله سبب می‌شود که رنگ‌ها علی‌رغم تلاش ۱۵ ساله «ائتلاف جهانی برای حذف رنگ‌های حاوی سرب»، به خطری پایدار در منازل و مدارس تبدیل شوند و در قالب گردوغبار سمی منتشر شوند.[1][2]

گذشته از رنگ‌های ساختمانی، بازیافت غیررسمی باتری‌های سربی-اسیدی عامل چشمگیر دیگری در آلودگی‌های زیست‌محیطی است. در بسیاری از مناطق در حال توسعه، باتری‌های خودرو در کارگاه‌های روباز و بدون نظارت خرد و ذوب می‌شوند؛ فرآیندی که ذرات سنگین فلزی را مستقیماً به خاک و هوای محله‌های مسکونی مجاور وارد می‌سازد.[2][4]

محصولات غذایی تقلبی و لوازم آرایشی نیز مسیر مستقیمی برای ورود خوراکی سرب به بدن ایجاد می‌کنند. در برخی موارد، کرومات سرب به‌طور غیرقانونی به ادویه‌هایی نظیر زردچوبه افزوده می‌شود تا رنگ زرد پررنگ‌تری ایجاد کرده و وزن آن را برای فروش افزایش دهد؛ از سوی دیگر، لعاب ظروف سنتی نیز در مواردی حاوی ترکیبات سربی مهارنشده‌ای است که به غذای روزمره نفوذ می‌کنند.[2][4]

سازوکار مسمومیت‌زایی

سرب پس از بلع یا استنشاق، با شبیه‌سازی شیمیایی رفتار کلسیم، سدهای دفاعی طبیعی بدن را دور می‌زند. این ویژگی به فلز سنگین اجازه می‌دهد از سد خونی-مغزی بگذرد؛ جایی که ترشح ناقل‌های عصبی را مختل ساخته و روند سیناپس‌سازی را در پنجره‌های حیاتی رشد دوران اوایل کودکی تخریب می‌کند.[2]

از آنجا که بدن سرب را با کلسیم اشتباه می‌گیرد، آن را فعالانه در بافت اسکلتی ذخیره می‌کند. سرب می‌تواند دهه‌ها در استخوان‌ها و دندان‌ها باقی بماند و سپس در دوره‌های بازجذب یا تغییر بافت استخوانی — مانند دوران بارداری — مجدداً به گردش خون بازگردد و از جفت عبور کند.[2]

پیامدهای اقتصادی این سطح از افت شناختی فراگیر سرسام‌آور است. کودکانی که دچار مسمومیت با سرب می‌شوند با تأخیر در رشد روبه‌رو شده که دستاوردهای تحصیلی و درآمدهای آینده آن‌ها را برای همیشه محدود می‌کند. اقتصاددانان سلامت جهانی برآورد می‌کنند که این هدررفت توانمندی‌های انسانی، سالانه نزدیک به ۶ تریلیون دلار به اقتصاد جهانی خسارت می‌زند.[4]

آمار فراتر مرگ‌ومیر ناشی از سرب

اگرچه کودکان با بیشترین خطرات شناختی مواجهند، اما قرار گرفتن مزمن در معرض سرب یکی از دلایل اصلی مرگ‌ومیر بزرگسالان نیز به شمار می‌رود. بر اساس برآورد انستیتوی سنجش و ارزیابی سلامت، مواجهه با سرب در سال ۲۰۲۳ در مرگ ۳٫۵ میلیون نفر در سراسر جهان نقش داشته و آن را به یکی از مرگبارترین عوامل محیطی بدل ساخته است.[2][4]

در بزرگسالان، سازوکار اصلی آسیب مربوط به دستگاه قلبی-عروقی است. تجمع درازمدت سرب سبب سفتی عروق خونی و اختلال در عملکرد کلیه می‌شود و خطر ابتلا به پرفشاری شدید خون، بیماری ایسکمیک قلب و در نهایت نارسایی کلیه را به‌طور چشمگیری بالا می‌برد.[2][5]

نابرابری‌های منطقه‌ای در میزان مواجهه با سرب، به دلیل یکدست نبودن قوانین صنعتی، همچنان چشمگیر است. برای نمونه، در نواحی پرخطر نظیر کمربند صنعتی اطراف هری‌پور در پاکستان، آزمایش‌های اخیر نشان داده‌اند که ۸۸ درصد کودکان دارای سطوح بالای سرب در خون هستند؛ در حالی که این رقم در پایتخت مجاور تنها ۱ درصد بوده است.[2]

پژوهشگران این شکاف را یکی از عمیق‌ترین نابرابری‌های مستند در حوزه سلامت محیط زیست در جنوب آسیا می‌دانند. این وضعیت نشان می‌دهد که چگونه در مناطق صنعتی بدون ضابطه، سلامت شناختی ساکنان محلی عملاً فدای تداوم تولید و بازیافت ارزان‌قیمت می‌شود.[2]

برنامه اقدام جهانی ۲۰۲۷

به منظور هماهنگی یک پاسخ یکپارچه بین‌المللی، کشورهای عضو سازمان جهانی بهداشت تدوین «برنامه اقدام جهانی برای کاهش مواجهه با سرب» را الزامی کرده‌اند. این سند جامع قرار است در اردیبهشت ۱۴۰۶ در مجمع جهانی بهداشت ارائه شود.[1]

این سند با یک بسته راهنمای فنی با عنوان PREVENT همراه خواهد بود. این راهنما به گونه‌ای طراحی شده که مشاوره‌های عملی را در اختیار کشورها قرار دهد تا منابع اصلی و دارای اولویت آلودگی را شناسایی کنند، مقررات را قوام بخشند، اجرای قوانین را در صنایع پیگیری نمایند و روند کاهش سرب محیطی را بسنجند.[1]

شناسایی این بحران‌های محلی نیازمند زیرساخت‌های تشخیصی ویژه‌ای است که در حال حاضر در بسیاری از مناطق محروم وجود ندارد. سنجش دقیق میزان سرب در خون به نمونه‌گیری وریدی و تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته وابسته است؛ ابزارهایی که در درمانگاه‌های روستایی یا مراکز با بودجه اندک به‌ندرت یافت می‌شوند.[1][2]

برای حل این تنگنا، سازمان جهانی بهداشت اخیراً با شرکای خود همکاری‌هایی را آغاز کرده تا ظرفیت‌های آزمایشگاهی را در ۹ کشور با بار بیماری بالا، از جمله هند، غنا و برزیل، تقویت کند. این برنامه قصد دارد کارشناسان محلی را آموزش دهد و ابزارهای تشخیصی نوینی را برای شناسایی زودهنگام به کار گیرد.[1]

در نهایت، کارشناسان سلامت یادآور می‌شوند تا زمانی که کانون‌های اصلی آلودگی محیطی دست‌نخورده باقی بمانند، غربالگری و آزمایش به‌تنهایی حلال بحران نخواهد بود. سرنوشت نقشه راه جهانی سال ۲۰۲۷ کاملاً به این بستگی دارد که آیا دولت‌ها حاضرند جریمه‌ها و ضوابط سرسختانه‌ای علیه صنایعی که همچنان سرب را وارد زنجیره تأمین می‌کنند، به اجرا بگذارند یا خیر.[1][3]