ایران تنگه هرمز را به دلیل حملات لبنان «بسته» اعلام کرد؛ ارتش آمریکا انسداد را تکذیب کرد

فرماندهی نظامی ایران روز شنبه بسته شدن تنگه هرمز را اعلام کرد و یک توافق صلح شکننده جدید را بلافاصله به خطر انداخت. قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا اعلام کرد که این گلوگاه حیاتی دریایی به روی تمام ترافیک کشتی‌ها بسته خواهد شد و این اقدام را پاسخی مستقیم به حملات نظامی مداوم اسرائیل علیه اهداف حزب‌الله در جنوب لبنان دانست.

ارتش ایالات متحده به سرعت اعلامیه تهران را رد کرد و اصرار ورزید که این آبراه باز و فعال است. ناخدا تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، به صراحت اظهار داشت که «ایران کنترل تنگه هرمز را در دست ندارد» و گزارش داد که تنها در روز شنبه، ۵۵ کشتی تجاری حامل ۱۷ میلیون بشکه نفت با موفقیت از این مسیر عبور کرده‌اند. جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، نیز با تأیید این ارزیابی، به مردم اطمینان داد که تنگه‌ها آزادانه در جریان هستند.[1]

تنش‌های مجدد تنها چند روز پس از امضای تفاهم‌نامه تاریخی بین دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در ۱۷ ژوئن رخ می‌دهد. هدف این توافق پایان دادن به یک درگیری شدید منطقه‌ای بود که اوایل سال جاری آغاز شده بود و شامل توقف خصومت‌ها در جبهه‌های متعدد، از جمله لبنان، و لغو محاصره بنادر ایران توسط آمریکا در ازای کشتیرانی تجاری بدون مانع از طریق تنگه بود.[4]

نقطه اصطکاک اصلی که آشتی گسترده‌تر آمریکا و ایران را تهدید می‌کند، فعالیت نظامی مداوم در جنوب لبنان است. رسانه‌های دولتی ایران عملیات مستمر اسرائیل علیه حزب‌الله را نقض مستقیم شرایط آتش‌بس دانستند. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، تأکید کرده است که اسرائیل تا زمانی که لازم باشد، مرز شمالی خود را امن نگه خواهد داشت و یک منطقه امنیتی در لبنان حفظ خواهد کرد، که این امر تلاش‌های دولت ترامپ برای اجرای آتش‌بس جامع منطقه‌ای را پیچیده می‌کند.[1][3]

برای بخش‌های دریایی و انرژی جهانی، ادعاهای متناقض یک محیط خطرناک ایجاد می‌کند. تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های انرژی جهان است که از لحاظ تاریخی تقریباً ۲۵ درصد از کل تجارت نفت دریایی و یک پنجم محموله‌های گاز طبیعی مایع جهانی را مدیریت می‌کند. در حالی که نیروهای آمریکایی فعالانه منطقه را برای حمایت از آزادی ناوبری زیر نظر دارند، استفاده قبلی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از مین‌های دریایی و توقیف کشتی‌ها در اوایل سال ۲۰۲۶، شرکت‌های کشتیرانی را به شدت محتاط کرده است.[4]

این تشدید ناگهانی تهدید می‌کند که مذاکرات فنی برنامه‌ریزی شده در سوئیس را که قرار بود مذاکره‌کنندگان آمریکایی و ایرانی در آنجا درباره اجرای تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای بحث کنند، از مسیر خارج کند. پاکستان، به عنوان میانجی اصلی، اعلام کرد که مذاکرات همچنان برای روز یکشنبه برنامه‌ریزی شده است، اما وخامت سریع اعتماد در آب‌ها، سایه‌ای سنگین بر میز دیپلماسی افکنده است.[1][3]

پیش از آتش‌بس اخیر، بسته شدن دوفاکتوی تنگه که ماه‌ها به طول انجامید، بازارهای جهانی انرژی را به شدت مختل کرده و کشتی‌ها را مجبور به لنگر انداختن در خارج از خلیج کرده بود. اگر ایران با موفقیت محاصره را دوباره اعمال کند—یا اگر صرفاً ریسک درک شده، حق بیمه‌ها را به سطوح ممنوعه برساند—پیامدهای اقتصادی می‌تواند به سرعت ثبات مشاهده شده در روزهای اخیر را معکوس کند.[4]

اکنون جامعه بین‌المللی نظاره‌گر است تا ببیند آیا ایران برای اجرای فیزیکی انسداد اعلام شده خود، اقداماتی مانند استقرار دارایی‌های دریایی یا آزار کشتی‌های عبوری، انجام خواهد داد یا اینکه این اعلامیه عمدتاً به عنوان اهرم فشار دیپلماتیک عمل می‌کند. در همین حال، دولت ترامپ تحت فشار فزاینده‌ای قرار دارد تا خواسته‌های متضاد تأمین عرضه جهانی انرژی، حفظ توافق نوپا با تهران و مدیریت اتحاد خود با اسرائیل را هدایت کند.[1]

جغرافیای تنگه هرمز ذاتاً این مناقشه را پیچیده می‌کند. این تنگه در باریک‌ترین نقطه خود تنها ۲۱ مایل عرض دارد و خطوط کشتیرانی در هر دو جهت فقط دو مایل عرض دارند. نکته مهم این است که کشتی‌هایی که از طرح تفکیک ترافیک (TSS) بین‌المللی شناخته شده عبور می‌کنند، باید از آب‌های سرزمینی ایران و عمان بگذرند. این واقعیت جغرافیایی به تهران اهرم فشار نامتقارن قابل توجهی می‌دهد و به آن اجازه می‌دهد تا تجارت جهانی را بدون نیاز به استقرار یک نیروی دریایی متعارف عظیم تهدید کند.[4]

متحدان منطقه‌ای نیز به این تغییر ناگهانی واکنش نشان می‌دهند. عربستان سعودی و امارات متحده عربی، که هر دو برای صادرات انرژی خود به شدت به تنگه وابسته هستند، تنها اخیراً پس از توافق ۱۷ ژوئن، روابط دیپلماتیک خود را با تهران ترمیم کرده بودند. چشم‌انداز خصومت‌های مجدد در آب‌های نزدیک آن‌ها، برنامه‌های بلندپروازانه اقتصادی منطقه‌ای، از جمله یک صندوق بازسازی ۳۵۰ میلیارد دلاری پیشنهادی برای تثبیت منطقه، را تهدید می‌کند.[3]

در نهایت، این بن‌بست محدودیت‌های تفاهم‌نامه تازه امضا شده را می‌آزماید. در حالی که واشنگتن اصرار دارد که آبراه باز است و تهران آن را بسته اعلام می‌کند، واقعیت احتمالاً در روزهای آینده در آب‌ها مشخص خواهد شد. اگر کشتی‌های تجاری تحت چتر حمایتی نیروی دریایی آمریکا بدون دخالت ایران به عبور ادامه دهند، اعلامیه تهران ممکن است به عنوان یک مانور سیاسی تلقی شود. با این حال، هرگونه درگیری فیزیکی می‌تواند فوراً درگیری گسترده‌تری را که دیپلمات‌ها هفته‌ها برای خاموش کردن آن تلاش کرده‌اند، دوباره شعله‌ور سازد.[1][2]