جنگ شیمیایی زیر لایه‌های رنگ: چرا نقاشان رنگ‌روغن به قانون «چرب روی لاغر» قسم می‌خورند؟

در مارس ۲۰۱۹، پژوهشگران دانشگاه آمستردام مدلی مکانیکی از یک فاجعه آرام منتشر کردند؛ فاجعه‌ای که ۵۰۰ سال تمام در خفا جان بوم‌های نقاشی را گرفته بود. آن‌ها با تکیه بر عکاسی تایم‌لپس میکروسکوپی، دقیقاً اندازه گرفتند که یک لایه روغن برزک در جریان رسیدن و خشک‌شدن چقدر آب می‌رود. پاسخ به‌دست‌آمده، یعنی کاهش حجمی تا ۱۵ درصد، علت پیدایش بی‌رحمانه‌ترین و سخت‌گیرانه‌ترین قانون نقاشی کلاسیک را آشکار می‌کند.[2]

هنرجویان رنگ‌روغن از نخستین جلسه می‌آموزند که باید قاعده «چرب روی لاغر» (fat over lean) را رعایت کنند. شاید در نگاه اول شبیه رژیم غذایی به نظر برسد، اما در حقیقت دستوری مطلق از جنس مهندسی سازه است. نادیده گرفتن این قاعده یک نتیجه قطعی دارد: تابلوی نقاشی در درازمدت خودش را تکه‌تکه می‌کند.[3]

این قانون نسبت روغن، رنگ‌دانه و حلال را در هر لایه پیاپی مشخص می‌سازد. لایه «لاغر» لایه‌ای است که با حلالی مثل تربانتین رقیق شده باشد، در حالی که لایه «چرب» از روغن‌های خشک‌شونده مانند برزک یا گردوی روغنی تصفیه‌شده غنی است.[3]

شیمی تثبیت و استحکام

برای درک علت وجود این قانون، باید این تصور قدیمی را کنار بگذارید که رنگ‌روغن مثل آب‌رنگ «خشک می‌شود». آبرنگ و اکریلیک با تبخیر ساده آب رطوبت خود را از دست می‌دهند و لایه‌ای جامد از رنگ‌دانه بر جای می‌گذارند.

اما رنگ‌روغن وارد یک دگردیسی پیچیده شیمیایی موسوم به «پلیمریزاسیون» می‌شود. اسید لینولئیک موجود در روغن، اکسیژن هوا را جذب می‌کند و ابتدا با تشکیل شبکه‌ای متراکم و پیوندی از مولکول‌ها، تا ۱۲ درصد به وزن اولیه‌اش افزوده می‌شود.[2]

دکتر جویس تاونزند، پژوهشگر نام‌آشنای حفاظت از آثار، در تحلیلی پیرامون آسیب‌های نقاشی‌های قرن نوزدهم می‌گوید: «لایه رنگ یک پوسته ساکن نیست، بلکه ماده‌ای سازه‌ای و پویاست. روغن با اکسید شدن دچار تغییرات حجمی سنگینی می‌شود که فشارهای جانبی مهیبی اعمال می‌کنند.»

پس از رسیدن جذب اکسیژن به اوج، روغن در فرایند تثبیت شروع به پس دادن فرآورده‌های فرار جانبی می‌کند. خطر اصلی دقیقاً در همین فاز دوم لانه کرده؛ چرا که این دفع مواد باعث منقبض شدن و آب رفتن کل لایه رنگ می‌شود؛ روندی که تکمیل آن گاهی تا ۸۰ سال طول می‌کشد.[2]

مهندسی سازه روی پهنه بوم

لایه لاغر که به‌شدت با حلال رقیق شده، مقدار ناچیزی روغن دارد. حلال خیلی سریع می‌پرد و همان اندک روغن باقی‌مانده طی چند روز پلیمریزه می‌شود و زیربنایی سفت، شکننده و بسیار نفوذپذیر پدید می‌آورد.[3]

در نقطه مقابل، لایه چرب غرق در روغن است. این لایه به‌شدت کُند تثبیت می‌شود و تا دهه‌ها منعطف، متحرک و در حال انقباض ناشی از اکسیداسیون باقی می‌ماند. همین محتوای روغنی بالا به رنگ درخشش خیره‌کننده‌ای می‌بخشد، اما در عین حال آن را به زمینی لغزان زیر پای دیگر لایه‌ها بدل می‌کند.[2]

حال اگر نقاشی ابتدا لایه‌ای چرب کار کند و سپس روی آن لایه‌ای لاغر بکشد، مثل این است که سقفی بتنی و سخت را روی پایه‌ای شنی و متحرک ساخته باشد. لایه بالاییِ لاغر تقریباً بی‌درنگ خشک و سخت می‌شود و در هیبت ورقه‌ای ترد در جای خود قفل می‌گردد.[3]

زیر این پوسته ترد، لایه چرب همچنان اکسیژن می‌بلعد، باد می‌کند و در نهایت آب می‌رود. لایه فوقانی و شکننده تاب این جنبش‌های زیرزمینی را ندارد و این تنش مکانیکی ناگزیر باید راهی برای گریز پیدا کند.[2]

مکانیک شکاف‌های میکروسکوپی

وقتی کرنش جانبی ناشی از منقبض شدن لایه چرب زیرین از مقاومت کششی لایه لاغر رویی فراتر می‌رود، پوسته رویی به‌سادگی خرد می‌شود. مرمت‌گران به این وضعیت فاجعه‌بار «تمساحی شدن» (alligatoring) می‌گویند؛ زیرا شکاف‌های عمیق و پهن حاصل، شبیه پوست فلس‌دار تمساح است.

آلبرت پینکام رایدر، نقاش تونالیست آمریکایی، در دهه ۱۸۹۰ عامدانه این قانون را زیر پا می‌گذاشت. او وسواس‌گونه روی بوم‌هایش کار می‌کرد و وارنیش‌های زودخشک‌شونده را روی حوضچه‌هایی از روغن دیرخشک می‌مالید؛ رفتاری که شاهکارهایی چون «پیست مسابقه» را حتی پیش از آنکه کامل شوند، در آستانه ترکیدن و پاره شدن قرار داد.[3]

بی‌اعتنایی رایدر به اصول شیمی، کابوسی ابدی برای کارشناسان مرمت به جا گذاشت. در آثار او شکاف‌هایی چنان دهان گشوده‌اند که تار و پود عریان بوم زیر آن‌ها پیداست و لایه‌های چرب متحرک حتی یک قرن پس از مرگش هنوز تغییر شکل می‌دهند و روانند.

حساب و کتاب این شکست مکانیکی کاملاً بی‌رحم است. یک لایه کاملاً تثبیت‌شده و لاغر از رنگ سفیدِ سرب فقط تحمل حدود ۳ درصد کشیدگی را پیش از گسستن دارد، در حالی که لایه چرب برزک زیرین با از دست دادن مواد فرار تا ۱۵ درصد منقبض می‌شود.[1][2]

آلکیدهای مدرن و شتاب در ویرانی

نقاشان معاصر اغلب می‌کوشند این سد تاریخی را با استفاده از رزین‌های آلکید دور بزنند. این مدیوم‌های سنتتیک با الکل و اسید تغییر یافته‌اند تا پلیمریزاسیون را شتاب بخشند و کاری کنند که پیوند مولکولی در کسری از زمان سنتی شکل بگیرد.[3]

رزین آلکید به هنرمند مجال می‌دهد روز دوشنبه لایه‌ای چرب بکشد و چهارشنبه روی همان لایه کار کند. با این همه، آلکیدها قوانین فیزیک را از نو نمی‌نویسند؛ صرفاً زمان فشرده‌شدن اکسیداسیون را از چند دهه به چند روز تقلیل می‌دهند.[2][3]

اگر نقاش یک لایه لاغر آغشته به تینر روغنی را روی لایه‌ای ضخیم و نیمه‌خشک از مدیوم آلکید بزند، دقیقاً همان پارگی مکانیکی رخ می‌دهد؛ تفاوت فقط اینجاست که نقش فلس‌های تمساح پیش از خروج تابلو از آتلیه ظاهر می‌شود، نه پنجاه سال بعد در موزه.

قانون مذکور همچنان یگانه ضامن ماندگاری لایه رنگ است. هر لایه‌ای که روی بوم می‌نشیند باید درصدی بیش از لایه پیشین خود روغن داشته باشد تا مطمئن شویم انعطاف‌پذیرترین لایه همواره بر فراز همه نشسته است.[3]

مرمت و تقلا برای ثبات پایدار

مرمت‌گران موزه‌ها پس از شکستن لایه سخت دیگر قادر به بازگرداندن آن نیستند. تنها کاری که از دستشان برمی‌آید مهار لایه‌های اطراف با چسب‌های سنتتیک و تزریق میکروسکوپی رزین به شکاف‌هاست تا تکه‌های جزیره‌مانند رنگ از بوم کنده نشوند.

استحکام ساختاری هر تابلو یکسره در گرو انضباط نقاش پای سه‌پایه است. یک تابلوی رنگ‌روغن مهندسی‌شده که از لاغر به چرب پی‌ریزی شده باشد، به ساختاری یکپارچه و منعطف بدل می‌شود که تا نیم هزاره زنده می‌ماند.[3]

شیمی اسید لینولئیک با هیچ ذوق و نبوغ هنری تعارف ندارد. نقاش می‌تواند خداوندگار رنگ، ترکیب‌بندی و نور باشد، اما اگر حد و مرز مکانیکی انقباض را نادیده بگیرد، اثرش با دستان خویش به سوی نابودی قدم برمی‌دارد.[1][2]