هنر اپتوژنتیک و نورنگاری؛ چگونه علم کنترل نور بر هنر تجسمی معاصر تاثیر می‌گذارد؟

هنرمندان تجسمی و مهندسان زیستی اکنون تصمیم می‌گیرند که چگونه نادیدنی‌ترین فرآیندهای مغز انسان را به تصویر بکشند. آن‌ها با در دست داشتن ابزارهایی چون پروتئین‌های حساس به نور و چیدمان‌های جنبشی، قادرند واکنش‌های عصبی را در فضای گالری‌ها بازآفرینی کنند. گام بعدی آن‌ها، گسترش این مرزها در نمایشگاه‌های تعاملی سال ۲۰۲۶ است که مخاطب را مستقیما درگیر فرآیند درمان و هنر می‌کند؛ جایی که نور نه تنها فضا را روشن می‌کند، بلکه به عنوان یک محرک بیولوژیکی عمل کرده و مرزهای ادراک بصری را به چالش می‌کشد.[3]

در قلب این تحول، علمی به نام اپتوژنتیک (Optogenetics) قرار دارد که در سال ۲۰۰۵ توسط محققانی چون ادوارد بوی‌دن و کارل دایسروت در دانشگاه استنفورد به جهان معرفی شد. این فناوری به دانشمندان اجازه می‌دهد تا با استفاده از پالس‌های نور، سلول‌های عصبی دستکاری‌شده ژنتیکی را با دقتی در حد میلی‌ثانیه خاموش یا روشن کنند. این کشف که در ابتدا تنها برای درک مدارهای مغزی و درمان بیماری‌های پیچیده کاربرد داشت، به سرعت راه خود را به دنیای هنر باز کرد و الهام‌بخش نسل جدیدی از هنرمندان شد.[1][2]

مکانیسم این علم بر پایه پروتئین‌هایی به نام «اپسین» (Opsin) استوار است که از جلبک‌های تک‌سلولی استخراج می‌شوند. وقتی این پروتئین‌ها به سلول‌های عصبی تزریق می‌شوند، آن‌ها را به نور حساس می‌کنند. برای مثال، پروتئین «چنل‌رودوپسین-۲» در برابر نور آبی با طول موج ۴۷۰ نانومتر واکنش نشان داده و سلول را فعال می‌کند. هنرمندان با الهام از این فرآیند دقیق، چیدمان‌هایی خلق می‌کنند که واکنش‌های بیولوژیکی را در مقیاس انسانی بازتاب می‌دهند و به تماشاگران اجازه می‌دهند تا مکانیسم‌های پنهان حیات را با چشمان خود مشاهده کنند.[1]

پیوند آزمایشگاه و گالری هنر

برای هنرمندان معاصر، اپتوژنتیک تنها یک ابزار پزشکی نیست، بلکه یک استعاره قدرتمند از کنترل، نور و بیداری است. در این سبک جدید که زیرمجموعه «هنر زیستی» (Bio-art) قرار می‌گیرد، نور به عنوان قلم‌مو و سلول‌های زنده یا شبیه‌سازی‌شده به عنوان بوم نقاشی عمل می‌کنند. این رویکرد، تماشاگر را از یک ناظر منفعل به بخشی از یک آزمایش زنده و نفس‌گیر در فضای گالری تبدیل می‌کند؛ تجربه‌ای که در آن مرزهای میان سوژه و ابژه، و همچنین میان هنر و علم به طور کامل محو می‌شود.[3]

یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این تلاقی، پروژه مشترک دانشگاه نیوکاسل با عنوان «کاندو» (CANDO) است که با بودجه‌ای ۱۰ میلیون پوندی از سوی موسسه ولکام تراست در بریتانیا اجرا شد. هدف علمی این پروژه هفت‌ساله، توسعه یک ایمپلنت مغزی برای کنترل حملات صرع کانونی با استفاده از نور بود. اما بخش هنری آن، به خلق نمایشگاهی خیره‌کننده به نام «روشن کردن خویشتن» در سال ۲۰۲۰ انجامید که توانست توجه منتقدان هنری و دانشمندان را به طور همزمان به خود جلب کند.[3]

در این نمایشگاه که در گالری‌های «هاتون» و «وین» برگزار شد، اندرو کارنی و سوزان آلدورث، دو هنرمند بریتانیایی، تجربیات بیماران مبتلا به صرع را به تصویر کشیدند. آلدورث با کمک ۱۰۰ متخصص گلدوزی، شهادت‌های ۵۰ بیمار از کشورهایی چون بریتانیا، کنیا و ایالات متحده را جمع‌آوری کرد. آن‌ها این کلمات را با استفاده از نخ‌های حساس به اشعه ماوراء بنفش روی ۱۰۰ تکه لباس زیر متعلق به دوره ویکتوریا دوختند تا ماهیت پنهان این بیماری را نشان دهند و صدای خاموش بیماران را به گوش جامعه برسانند.[3]

چیدمان‌های جنبشی و نورپردازی تعاملی

هنگامی که نورهای فرابنفش و آبی در گالری روشن می‌شدند، لباس‌های آویزان‌شده به کمک موتورها و قرقره‌ها شروع به لرزش می‌کردند. این لرزش‌ها دقیقا الگوهای عصبی یک حمله صرع را شبیه‌سازی می‌کردند و فضایی وهم‌آلود و در عین حال علمی می‌ساختند. سوزان آلدورث در این باره می‌گوید: «نخ‌ها زیر نور فرابنفش می‌درخشند و به شکلی موثر، اپتوژنتیک به کار رفته در کار قابل‌توجه پروژه کاندو را بازتاب داده و نمایندگی می‌کنند.» این اثر توانست تجربه پنهان صرع را به یک رویداد عمومی و قابل لمس تبدیل کند.[3]

اندرو کارنی نیز در همین نمایشگاه، مجموعه‌ای از مجسمه‌های جنبشی و ویدیوهای تعاملی را خلق کرد که با حرکت بازدیدکنندگان فعال می‌شدند. او در توضیح اثر خود می‌گوید: «نقش مخاطب در اینجا حیاتی است، زیرا آن‌ها بخشی از اثر را شکل می‌دهند و برخی از کنش‌های مجسمه‌ها را تحریک می‌کنند.» این تعامل، نشان‌دهنده تاثیرات اجتماعی و پزشکی این بیماری است و مرز میان ناظر و اثر را از بین می‌برد؛ به طوری که هر بازدیدکننده به کاتالیزوری برای تغییر در فضای گالری تبدیل می‌شود.[3]

کارنی در اثر دیگری به نام «داستان دو نفر»، از پنکه‌های برنامه‌ریزی‌شده با پورت یو‌اس‌بی استفاده کرد که متن‌هایی به رنگ آبی و قرمز را در فضا می‌چرخاندند. این رنگ‌ها دقیقا به طول موج‌های نوری اشاره دارند که در اپتوژنتیک برای تحریک (نور آبی) و مهار (نور زرد/قرمز ۵۸۰ نانومتر) نورون‌ها استفاده می‌شوند. او با این کار، زبان بصری علم را به یک تجربه زیبایی‌شناختی تبدیل کرد و نشان داد که چگونه داده‌های خام آزمایشگاهی می‌توانند به فرم‌های هنری پویا و معنادار ترجمه شوند.[3]

نقاشی با میکروب‌های زنده

فراتر از چیدمان‌های مکانیکی، برخی هنرمندان مستقیما با مواد بیولوژیکی کار می‌کنند تا هنر زنده خلق کنند. در آگوست سال ۲۰۲۴، در جشنواره فیلم راکاوِی بیچ در نیویورک، کارگاهی با عنوان «شکوفه‌های بیوژنتیک» برگزار شد. در این رویداد، ۵۴ شرکت‌کننده از سنین مختلف حضور داشتند و با استفاده از باکتری‌های دستکاری‌شده ژنتیکی، روی ژل آگار در ظروف پتری نقاشی کشیدند. این کارگاه نشان داد که چگونه ابزارهای پیشرفته بیوتکنولوژی می‌توانند در دسترس عموم قرار گیرند و به عنوان رسانه‌ای برای بیان خلاقانه مورد استفاده واقع شوند.[3]

این میکروب‌ها در ابتدا کاملا نامرئی بودند، اما پس از گذشت ۲۴ تا ۱۰۰ ساعت انکوباسیون، رنگ‌های درخشانی از خود ساطع کردند. این رنگ‌ها از دی‌ان‌ای موجودات دریایی مانند عروس دریایی و شقایق دریایی استخراج شده بودند و تحت تابش نورهای خاصی فعال می‌شدند. تصاویر به‌دست‌آمده سپس عکاسی شده و به یک انیمیشن هنری تبدیل شدند که در سینما آروِرن به نمایش درآمد. این فرآیند، چرخه حیات و مرگ ارگانیسم‌ها را به بخشی جدایی‌ناپذیر از زیبایی‌شناسی اثر هنری تبدیل کرد.[3]

مارکوس لیون، عکاس و هنرمند بریتانیایی، در مجموعه «اپتوژنوم» رویکرد متفاوتی را در پیش گرفت. او با همکاری دانشمندان مرکز تحقیقات انکولوژی آسترازنکا در ماساچوست، تصاویری خلق کرد که مرزهای فیزیک نوری و مهندسی ژنتیک را می‌کاوند. آثار او نشان می‌دهند که چگونه زبان بصری علم می‌تواند احساسات انسانی را درگیر کند و پیچیدگی‌های دی‌ان‌ای را به تصویر بکشد. لیون با استفاده از تکرار بی‌پایان اطلاعات ژنتیکی، توهمی از حرکت و تغییر را در تابلوهای خود ایجاد کرد که بیننده را به تفکر وامی‌دارد.[3]

استعاره‌های نوری در کیوریتوری معاصر

گاهی اوقات، اپتوژنتیک نه به عنوان یک تکنیک فیزیکی، بلکه به عنوان یک چارچوب مفهومی در هنر استفاده می‌شود. در بهار سال ۲۰۲۴، نمایشگاهی با عنوان «اپتوژنتیک: کنترل‌شده با نور» در گالری روم ۳۵۵۷ در لس‌آنجلس برگزار شد. این نمایشگاه که تا ۱۷ می همان سال ادامه داشت، آثار ۱۰ هنرمند جوان را به نمایش گذاشت و توسط بلسینگ گریر-ماتورین کیوریت شده بود. این رویداد نشان داد که چگونه مفاهیم علمی می‌توانند به عنوان نقطه شروعی برای کاوش در هویت‌های فرهنگی و شخصی عمل کنند.[3]

گریر-ماتورین در این نمایشگاه از مفهوم اپتوژنتیک برای بررسی هویت و تجربیات انسانی استفاده کرد. او توضیح می‌دهد: «اپتوژنتیک، در معنای استعاری آن، درباره دستکاری نور برای روشن کردن اعماق تجربه انسانی است.» این رویکرد نشان می‌دهد که چگونه واژگان علمی می‌توانند به ابزاری برای نقد فرهنگی و هنری تبدیل شوند و نسل جدیدی از هنرمندان را الهام بخشند تا به جای استفاده از رنگ و بوم سنتی، به سراغ مفاهیم انتزاعی‌تر و نورپردازی‌های مفهومی بروند.[3]

علم اپتوژنتیک که در سال ۲۰۲۶ جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی را برای کارل دایسروت، پیتر هگمان و گئورگ ناگل به ارمغان آورد، اکنون به وضوح از مرزهای آزمایشگاه فراتر رفته است. این فناوری نه تنها درک ما را از مغز دگرگون کرده، بلکه به هنرمندان اجازه داده است تا زیبایی‌شناسی نور و حیات را به شکلی بی‌سابقه با یکدیگر ترکیب کنند و آثار هنری تعاملی بسازند. این پیوند مبارک، نویدبخش آینده‌ای است که در آن علم و هنر به زبانی مشترک برای توصیف جهان دست می‌یابند.[1][3]

در نهایت، هنر زیستی مبتنی بر اپتوژنتیک، پرسش‌های اخلاقی مهمی را نیز مطرح می‌کند. وقتی ما می‌توانیم سلول‌ها را با نور کنترل کنیم، مرز میان اراده آزاد و دستکاری بیولوژیکی کجاست؟ هنرمندانی چون کارنی و آلدورث با آثار خود تلاش می‌کنند تا این پیچیدگی‌ها را از زبان خشک مقالات علمی خارج کرده و به زبان احساسات و تجربیات روزمره ترجمه کنند تا عموم مردم بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند و در گفتگوی جهانی پیرامون آینده فناوری‌های عصبی مشارکت فعال داشته باشند.[3]