کشف موعظه‌های ناشناخته سنت آگوستین در یک دست‌نوشته لهستانی متعلق به قرن دوازدهم

تنش ملموس است. شاه سائول ناامید است. ارتش فلسطینیان در افق جمع شده و آسمان کاملاً ساکت شده است. خداوند دیگر نه با رؤیا و نه با پیامبرانش به او پاسخ نمی‌دهد. پادشاه اول اسرائیل در آخرین اقدام ممنوعه و از سر ناامیدی، خود را مبدل می‌کند و شبانه برای مشورت با یک مرده‌گیر — جادوگر بدنام اِندور — می‌رود. او از جادوگر می‌خواهد که روح سموئیل، پیامبر درگذشته، را احضار کند تا راهنمایی‌اش کند. جادوگر مراسم را انجام می‌دهد و در کمال تعجب همگان، سموئیل واقعاً ظاهر می‌شود و پیشگویی هولناک و گریزناپذیری از مرگ قریب‌الوقوع سائول در نبرد را اعلام می‌کند.[3][4]

این یکی از آشفته‌ترین و از نظر الهیاتی نامناسب‌ترین قسمت‌ها در کل عهد عتیق است. برای متفکران اولیه مسیحی، این بخش یک مشکل بزرگ و آشکار در مورد عدل الهی (تئودیسه) ایجاد می‌کرد. چگونه ممکن است یک جادوگر، با استفاده از جادوی ممنوعه، روح یک پیامبر مقدس را احضار کند؟ اگر مرده‌گیری قدرت واقعی و ملموسی بر مردگان دارد، آیا این به معنای آن است که خداوند واقعاً قادر مطلق نیست؟ یا آیا شیطان بر ارواح صالحان پس از مرگشان تسلط دارد؟[4][7]

دقیقاً همین تنش، ۱۶۰۰ (۱۶۰۰) سال پیش، سنت آگوستین هیپو، یکی از تأثیرگذارترین معماران اندیشه مسیحی غرب، را مجذوب خود کرد. او به طور گسترده در مورد این موضوع موعظه کرد و تلاش نمود تا روایت عجیب کتاب مقدس را با حاکمیت مطلق خداوند آشتی دهد. اما برای قرن‌ها، تصور می‌شد که افکار کامل او در مورد جادوگر اِندور در گذر زمان از بین رفته است و محققان را وادار می‌کرد که میزان کامل استدلال‌های او را حدس بزنند.[1][3]

این نقطه کور تاریخی با یک تماس تلفنی آرام تغییر کرد. در سال ۲۰۲۴ (۲۰۲۴)، پروفسور کریستین تورنا، محقق لاتین در دانشگاه وورتسبورگ، توسط نماینده‌ای از انجمن صومعه باد دوبران در شمال آلمان تماس گرفت. آنها از او کمک تخصصی خواستند تا یک دست‌نوشته لاتین متعلق به قرن دوازدهم (۱۲) را که در کتابخانه اسقفی پلپلین، لهستان، نگهداری می‌شد و قرن‌ها پیش متعلق به صومعه آنها بود، رمزگشایی کند.[1][5]

مشخص بود که این دست‌نوشته حاوی شش موعظه منسوب به آگوستین است. چهار مورد از آنها قبلاً در سوابق تاریخی به خوبی مستند شده و به طور گسترده مورد مطالعه قرار گرفته بودند. اما هنگامی که تورنا و همکارانش کار طاقت‌فرسای ترجمه را آغاز کردند، متوجه شدند که دو موعظه کاملاً ناشناخته هستند. آنها در حال مشاهده متونی بودند که صدها سال توسط چشمان مدرن خوانده، مورد بحث قرار نگرفته و موعظه نشده بودند.[1][2]

کشف آثار "جدید" از شخصیت‌های باستانی همیشه باعث ایجاد شک و تردید فوری و شدید در جامعه دانشگاهی می‌شود. جعل و انتساب نادرست در قرون وسطی بسیار رایج بود، زیرا نویسندگان ناشناس اغلب نام‌های مشهور را به آثار خود پیوند می‌دادند تا اعتبار کسب کنند. علاوه بر این، یک نسخه متعلق به قرن دوازدهم (۱۲) برای این نوع مطالب به طور غیرمعمولی دیر است؛ محققان معمولاً انتظار دارند متون معتبر از اواخر دوران باستان در نسخه‌های قرن هشتم (۸) یا نهم (۹) باقی بمانند.[2][6]

برای آزمایش دقیق متون، تورنا با دکتر کلمنس وایدمن از «مجموعه نوشته‌های کلیسایی لاتین» (CSEL) همکاری کرد. آنها یک مدرسه تابستانی تخصصی را در سال ۲۰۲۵ (۲۰۲۵) در وین تشکیل دادند و بیست (۲۰) محقق متخصص لاتین را گرد هم آوردند تا هر خط از موعظه‌ها را بررسی کنند. اجماع نظر یکسان بود: واژگان خاص مذهبی شمال آفریقا، عمق الهیاتی پیچیده و شوخ‌طبعی کنایه‌آمیز مشخصه، به طور غیرقابل انکاری کار آگوستین بود.[2][4]

تاریخچه انتقال این دست‌نوشته داستانی قابل توجه از بقای رهبانی است. محققان معتقدند که این متن در اواخر دوران باستان در شمال آفریقا سرچشمه گرفته و در نهایت از طریق مدیترانه به اروپا راه یافته است. به احتمال زیاد در صومعه آملونگزبورن در ساکسونی سفلی کپی شده، سپس به صومعه باد دوبران منتقل شده، قبل از اینکه راهبان سیسترسی آن را به خانه دخترانه خود در پلپلین، لهستان، بیاورند، جایی که قرن‌ها به آرامی در یک قفسه نشسته بود.[1][6]

محتوای این دو موعظه نشان‌دهنده یک ارتباط‌گر ماهر در حال کار است. آگوستین صرفاً به جماعت خود درس نمی‌داد؛ او آنها را در یک تعلیق الهیاتی درگیر می‌کرد. موعظه اول در یک مراسم یکشنبه ایراد شد. در آن، آگوستین پیامدهای وحشتناک داستان جادوگر اِندور را مطرح می‌کند، مشکل تئودیسه را با تمام قدرت ارائه می‌دهد و ناراحتی عمیقی را که برای مؤمنان ایجاد می‌کند، تصدیق می‌نماید.[4][6]

آگوستین به جای ارائه فوری پاسخ آرامش‌بخش، موعظه یکشنبه را با یک تنش حل‌نشده به پایان رساند. او تفاسیر رقیب را ارائه داد – یا جادوگر یک توهم شیطانی واقعی ایجاد کرده، یا خداوند فعالانه اجازه وقوع این رویداد را داده است – و جماعت خود را به خانه فرستاد تا برای چند روز خودشان با متن دست و پنجه نرم کنند.[4][5]

تنها در روز چهارشنبه بعد بود که آگوستین موعظه دوم را ایراد کرد و سرانجام این معضل را برای شنوندگان مضطرب خود حل نمود. او قاطعانه این ایده را رد کرد که مرده‌گیر دارای هرگونه اقتدار واقعی بر مردگان است. او استدلال کرد که جادو نمی‌تواند ارواح صالحان را مجبور کند، و جادوگر هنگامی که سموئیل واقعاً ظاهر شد، به اندازه سائول شگفت‌زده شد.[1][4]

در عوض، آگوستین نتیجه گرفت که اگر سموئیل واقعاً ظاهر شد، تنها به این دلیل بود که خداوند اجازه آن را داد. قصد الهی تأیید مرده‌گیری نبود، بلکه ارائه یک هشدار نهایی و گریزناپذیر به پادشاهی سقوط کرده بود. جادوگر صرفاً تماشاگری در یک مداخله الهی بود که کنترلی بر آن نداشت، و این امر حاکمیت نهایی خداوند را بر زندگان و مردگان حفظ می‌کرد.[1][7]

اما قابل توجه‌ترین مکاشفه در متون تازه کشف شده در انتهای استدلال او نهفته است. در سراسر مسیحیت باستان، شاه سائول تقریباً به طور جهانی به عنوان یک شخصیت تراژیک و کاملاً محکوم به فنا به تصویر کشیده می‌شد – یک داستان هشداردهنده تک‌بعدی از آنچه که وقتی یک رهبر دچار ترک کامل الهی می‌شود، رخ می‌دهد.[5][6]

با این حال، آگوستین یک پیچش رادیکال به روایت اضافه می‌کند. او پیشنهاد می‌کند که سائول پس از شنیدن پیشگویی شوم سموئیل، ممکن است در ساعات پایانی خود واقعاً توبه کرده باشد. سائول با انتخاب رویارویی با مرگ خود در نبرد در کنار مردانش به جای فرار بزدلانه، ممکن است در همان پایان زندگی خود رستگاری یافته باشد.[5][6]

این تفسیر تقریباً در ادبیات اولیه مسیحی بی‌نظیر است. این امر بر تأکید عمیق و غالب آگوستین بر فیض الهی تأکید می‌کند – این ایده که هیچ کس، حتی پادشاهی که در مخالفت با قانون الهی با یک جادوگر مشورت کرده، کاملاً فراتر از دسترس رحمت نیست. در حالی که محققان در حال آماده‌سازی اولین نسخه انتقادی از این متون برای انتشار هستند، دست‌نوشته پلپلین به عنوان یادآوری قدرتمندی باقی می‌ماند که بزرگترین اذهان تاریخ هنوز اسراری برای به اشتراک گذاشتن دارند.[5][7]