معیار «ترس موجه» و دلایل پنج‌گانه: حقوق بین‌الملل پناهنده را چگونه تعریف می‌کند؟

یک آواره داخلی از خشونت می‌گریزد اما در داخل کشور خود می‌ماند و برای محافظت به دولت متبوعش وابسته است. در مقابل، یک پناهنده تحت شرایط حقوقی کاملاً متفاوتی از مرزهای بین‌المللی عبور می‌کند: او روابط خود را با کشور مبدأ قطع کرده است، زیرا آن دولت یا خود منشأ آزار و اذیت است یا توانایی توقف آن را ندارد.

ساختار حقوقی که این دو گروه را از هم جدا می‌کند — و پناهندگان را از مهاجران اقتصادی متمایز می‌سازد — بر یک عبارت واحد استوار است که پس از جنگ جهانی دوم تدوین شد: «ترس موجه از آزار و شکنجه».[1]

کنوانسیون مربوط به وضعیت پناهندگان مصوب ۱۹۵۱ که در ژنو تدوین شد، مبنای جهانی پناهندگی را پایه‌گذاری می‌کند. ماده ۱(الف)(۲) این معاهده، پناهنده را شخصی تعریف می‌کند که «به دلیل ترس موجه از آزار و اذیت به دلایل نژاد، مذهب، ملیت، عضویت در یک گروه اجتماعی خاص یا عقاید سیاسی، در خارج از کشور متبوع خود به سر می‌برد.»

این تعریف نیازمند ارتباطی مستقیم میان آسیب مورد ترس و هویت یا باورهای متقاضی است و آستانه سخت‌گیرانه‌ای را تعیین می‌کند که کسانی را که صرفاً از سختی‌های عمومی می‌گریزند، مستثنی می‌سازد.[1]

معیار «ترس موجه» شامل دو عنصر متمایز است که تصمیم‌گیرندگان باید آن‌ها را ارزیابی کنند. عنصر ذهنی ایجاب می‌کند که متقاضی واقعاً ترس را تجربه کرده باشد؛ وضعیت روانی که اغلب از طریق شهادت و اعتبار او سنجیده می‌شود. عنصر عینی ایجاب می‌کند که این ترس توسط وضعیت قابل توجیه و عینی در کشور مبدأ پشتیبانی شود. همان‌طور که در راهنمای کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان (UNHCR) آمده است، وضعیت روانی متقاضی باید با شرایط کشوری که ترس او را منطقی و مبتنی بر واقعیت می‌سازد، تأیید شود.[2]

برای واجد شرایط بودن جهت دریافت حمایت، آزار و اذیت باید صراحتاً به یکی از پنج دلیل برشمرده شده مرتبط باشد. نژاد، مذهب و ملیت عموماً مفاهیم روشنی هستند که گروه‌های قومی، پیروان ادیان و وضعیت شهروندی را در بر می‌گیرند. عقیده سیاسی شامل ایده‌هایی است که توسط مقامات تحمل نمی‌شود، از جمله انتقاد از سیاست‌ها و روش‌های دولت. اگر آزار و اذیت با انگیزه یکی از این عوامل خاص صورت نگیرد، درخواست پناهندگی بر اساس متن صریح کنوانسیون ۱۹۵۱ رد می‌شود.[1][2]

دسته پنجم — «عضویت در یک گروه اجتماعی خاص» — به بحث‌برانگیزترین دلیل در حقوق مدرن پناهندگان تبدیل شده است. این دسته که در ابتدا برای پوشش دادن گروه‌هایی با پیشینه یا پایگاه اجتماعی مشابه، مانند زمین‌داران یا پرسنل نظامی سابق در نظر گرفته شده بود، طی دهه‌ها رویه قضایی گسترش یافته تا گروه‌هایی را که با ویژگی‌های تغییرناپذیر مانند گرایش جنسی یا جنسیت تعریف می‌شوند، در بر گیرد.

با این حال، الزام به وجود یک ارتباط خاص به این معناست که افرادی که از خشونت‌های کور، بلایای طبیعی یا فروپاشی عمومی اقتصاد می‌گریزند، به‌طور خودکار تحت چارچوب بین‌المللی واجد شرایط پناهندگی نمی‌شوند.[2]

این معیار سخت‌گیرانه و فردمحور با توافق‌نامه‌های منطقه‌ای گسترده‌تری که در دهه‌های بعدی پدیدار شدند، در تضاد است. اعلامیه کارتاخنا مصوب ۱۹۸۴ که توسط بسیاری از کشورهای آمریکای لاتین پذیرفته شد، این تعریف را گسترش می‌دهد تا افرادی را که از «خشونت عمومی، تجاوز خارجی، درگیری‌های داخلی، نقض گسترده حقوق بشر یا سایر شرایطی که نظم عمومی را به‌شدت مختل کرده است» می‌گریزند، شامل شود.

به‌طور مشابه، کنوانسیون اتحادیه آفریقا دامنه شمول را به تجاوزات خارجی و اختلالات نظم عمومی بسط داده و به کسانی که نمی‌توانند ثابت کنند به‌طور فردی هدف قرار گرفته‌اند، حمایت ارائه می‌دهد.[4]

با وجود این بسط‌های منطقه‌ای، کنوانسیون ۱۹۵۱ همچنان لنگرگاه جهانی حقوق پناهندگی است. در سال ۲۰۲۴، کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد ۳٫۱ میلیون درخواست پناهندگی فردی جدید را در سطح جهان ثبت کرد و تصمیم‌گیرندگان در سراسر جهان آزمون «ترس موجه» را برای هر پرونده اعمال کردند. پیامدهای این تصمیم حقوقی قطعی است: بر اساس ماده ۳۳ کنوانسیون، دولت‌ها متعهد به اصل عدم بازگرداندن (Non-refoulement) هستند که بازگرداندن پناهنده را به سرزمینی که در آن جان یا آزادی وی به یکی از دلایل پنج‌گانه در خطر باشد، ممنوع می‌کند.[1][3]

تمرکز آوارگی جهانی بر اهمیت مداوم این تعاریف و فشار بر سیستم بین‌المللی تأکید می‌کند. بر اساس گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، ۶۹ درصد از کل پناهندگان و افراد نیازمند حمایت بین‌المللی تنها از پنج کشور سرچشمه می‌گیرند: افغانستان، سوریه، ونزوئلا، اوکراین و سودان جنوبی. برای این میلیون‌ها نفر، تلاقی ترس شخصی آن‌ها و دلایل پنج‌گانه قانونی تعیین می‌کند که آیا آن‌ها پناهگاه بین‌المللی دریافت می‌کنند یا با اخراج مواجه می‌شوند.[3]