مصطفی مهرآیین، جامعه‌شناس منتقد، برای اجرای حکم پنج سال حبس بازداشت و به زندان منتقل شد

مصطفی مهرآیین، جامعه‌شناس و استاد سابق دانشگاه، روز شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۵ (۱۰ اکتبر ۲۰۲۶) برای اجرای حکم حبس خود بازداشت و به زندان منتقل شد. کانال تلگرامی و صفحه اینستاگرام این پژوهشگر علوم اجتماعی با انتشار اطلاعیه‌ای، خبر انتقال او را برای سپری کردن دوران محکومیتش تایید کردند.[1][2]

این چهره دانشگاهی پیش‌تر در شعبه ۱۵ دادگاه انقلاب تهران به ریاست قاضی ابوالقاسم صلواتی محاکمه شده بود. دادگاه او را در مجموع به هشت سال حبس تعزیری محکوم کرد که با اعمال ماده ۱۳۴ قانون مجازات اسلامی، مجازات اشد یعنی پنج سال آن قابلیت اجرایی دارد.[1][4]

روند قضایی پرونده آقای مهرآیین پس از انتشار نامه‌های سرگشاده او خطاب به رهبر جمهوری اسلامی و انتقاد صریح از سیاست‌های کلان کشور آغاز شد. او در این نامه‌ها خواستار پایان دادن به بحران‌های داخلی، توقف درگیری‌های منطقه‌ای و کناره‌گیری علی خامنه‌ای از قدرت شده بود.[1]

نیروهای امنیتی نخستین بار این جامعه‌شناس را در تاریخ ۲۵ خرداد ۱۴۰۴، تنها چند ساعت پس از انتشار یکی از نامه‌های انتقادی‌اش بازداشت کردند. او پس از مدتی نگهداری در زندان‌های اوین، تهران بزرگ و قم، با تودیع قرار وثیقه به صورت موقت آزاد شده بود تا روند رسیدگی به پرونده‌اش طی شود.[1]

اتهامات و جزئیات احکام صادره

بر اساس دادنامه صادره، مصطفی مهرآیین به اتهام «اجتماع و تبانی به قصد ارتکاب جرم علیه امنیت کشور» به پنج سال حبس محکوم شده است. دادگاه همچنین او را بابت اتهام «توهین به رهبری» به دو سال و برای «فعالیت تبلیغی علیه نظام» به یک سال زندان دیگر مجازات کرده است.[1]

حکم اولیه این پژوهشگر در آذرماه ۱۴۰۴ صادر شد و دادگاه تجدیدنظر استان تهران در اواخر دی‌ماه همان سال، این رأی را بدون هیچ‌گونه تغییری عینا تایید کرد. پس از قطعی شدن حکم، شعبه اول اجرای احکام کیفری دادسرای ناحیه ۳۳ تهران در تاریخ ۱۵ بهمن‌ماه ابلاغیه‌ای برای معرفی او صادر کرد.[1][4]

افزون بر مجازات زندان، دستگاه قضایی جمهوری اسلامی مجازات‌های تکمیلی سنگینی نیز برای این استاد دانشگاه در نظر گرفته است. این محدودیت‌ها شامل دو سال ممنوعیت خروج از کشور، منع عضویت در احزاب و گروه‌های سیاسی و اجتماعی، و همچنین محرومیت از هرگونه فعالیت در فضای مجازی و رسانه‌ها می‌شود.[4]

این جامعه‌شناس پیش از صدور احکام قطعی، بارها با احضار به دادسرای فرهنگ و رسانه و تهدیدهای امنیتی مواجه شده بود. او در دهم فروردین ۱۴۰۴، درست یک روز پس از انتشار نخستین نامه انتقادی خود، ابلاغیه تشکیل پرونده قضایی را دریافت کرد اما اعلام کرد که در دادسرا حاضر نخواهد شد.[1]

مواضع انتقادی و واکنش‌ها

مصطفی مهرآیین در یکی از نامه‌های خود با دعوت از رهبر جمهوری اسلامی به گفت‌وگو و مناظره، تاکید کرده بود که فشارهای قضایی نمی‌تواند مانع از بیان نقدهای او شود. او در بخشی از این نامه نوشته بود: «من آنچه بیش از همه به آن نیاز دارید را از شما خواهم گرفت: سکوت را.»[1]

این استاد دانشگاه در نوشته‌های خود صراحتا از مردم خواسته بود با پرچم‌های سفید و شعار «صلح با جهان» به خیابان‌ها بیایند. او استدلال می‌کرد که ساختار فعلی دیگر نماینده مشروع شهروندان نیست و تداوم این وضعیت تنها به عمیق‌تر شدن بحران‌های اقتصادی و اجتماعی در ایران می‌انجامد.[1]

برخورد امنیتی با این پژوهشگر، واکنش‌های متعددی را در میان فعالان مدنی و چهره‌های دانشگاهی به دنبال داشته است. بسیاری از تحلیل‌گران معتقدند که احضار و زندانی کردن اساتید دانشگاه، بخشی از یک پروژه گسترده‌تر برای خاموش کردن صداهای مستقل و منتقد در نهادهای علمی کشور است.[1][2]

مصطفی مهرآیین که دارای مدرک دکتری جامعه‌شناسی فرهنگ از دانشگاه تربیت مدرس است، سال‌ها در حوزه‌های مختلف علوم اجتماعی به تدریس و پژوهش اشتغال داشت. او همچنین مدیریت موسسه مطالعاتی «رخداد تازه» را بر عهده داشت که در سال ۱۳۹۳ به دلیل فشارهای نهادهای امنیتی به فعالیت خود پایان داد.[4]

پیشینه علمی مصطفی مهرآیین نشان‌دهنده تمرکز او بر تحلیل‌های انتقادی و جامعه‌شناسی سیاسی است. او با ترجمه و تألیف آثاری در زمینه ریشه‌های بحران و ناآرامی در جوامع، تلاش کرده بود تا چارچوب‌های نظری مشخصی را برای فهم تحولات معاصر ایران و خاورمیانه ارائه دهد.[4]

پیامدهای برخورد با نهاد علم

روند دادرسی در شعبه ۱۵ دادگاه انقلاب، که به صدور این احکام سنگین انجامید، همواره با انتقاد حقوق‌دانان مستقل مواجه بوده است. وکلای دادگستری بارها تاکید کرده‌اند که در چنین پرونده‌هایی، متهمان از حق دسترسی به دادرسی عادلانه و دفاعیات آزادانه در برابر اتهامات امنیتی محروم هستند.[1]

بر اساس گزارش‌های منتشر شده، مصطفی مهرآیین در دوران بازداشت اولیه خود در خردادماه ۱۴۰۴، روزهای متمادی را در بلاتکلیفی و بدون دسترسی به وکیل انتخابی سپری کرده بود. انتقال مکرر او میان زندان‌های مختلف از جمله اوین، تهران بزرگ و قم، بخشی از فشارهای روانی نهادهای امنیتی بر این پژوهشگر ارزیابی می‌شود.[1]

اجرای حکم زندان این جامعه‌شناس در شرایطی صورت می‌گیرد که فشارهای نهادهای امنیتی بر فضای دانشگاهی ایران در سال‌های اخیر به شکل چشمگیری افزایش یافته است. اخراج اساتید منتقد، تعلیق دانشجویان و تشکیل پرونده‌های قضایی برای پژوهشگران، به رویه‌ای معمول در برخورد با دگراندیشان تبدیل شده است.[1]

ناظران سیاسی تاکید می‌کنند که صدور احکام سنگین حبس برای ابراز عقیده و نوشتن نامه‌های سرگشاده، در تضاد آشکار با اصول آزادی بیان و حقوق بنیادین شهروندی است. با این حال، مقامات قضایی جمهوری اسلامی همواره این دست از فعالیت‌ها را تحت عناوین امنیتی طبقه‌بندی و مجازات می‌کنند.[1][2]

انتقال آقای مهرآیین به زندان برای تحمل پنج سال حبس، بار دیگر توجه رسانه‌ها و نهادهای حقوق بشری را به وضعیت زندانیان سیاسی در ایران جلب کرده است. خانواده و نزدیکان او پیش‌تر از محرومیت این استاد دانشگاه از حقوق اولیه قانونی خود در دوران بازداشت موقت خبر داده بودند.[1]

در نهایت، پرونده مصطفی مهرآیین نشان می‌دهد که نهادهای قدرت در ایران تحمل کمترین میزان از نقد ساختاری را حتی از سوی چهره‌های آکادمیک ندارند. سرنوشت این جامعه‌شناس اکنون به یکی از نمادهای تقابل نهاد علم و ساختار سیاسی در تاریخ معاصر ایران تبدیل شده است.[1][4]