موفقیت‌طلب، کاوشگر، معاشرتی و قاتل: دسته‌بندی بارتل چگونه انگیزه گیمرها را تحلیل می‌کند؟

امروزه حدود ۳٫۳ میلیارد نفر روی کره زمین ویدیوگیم بازی می‌کنند؛ این یعنی از هر پنج انسان، دو نفرشان مرتباً ساعت‌ها وقت می‌گذارند تا لول آپ کنند، مزرعه‌های مجازی بسازند یا به دشمنان پیکسلی شلیک کنند. این حجم عظیم از توجه انسانی، بزرگترین بسیج داوطلبانه انرژی فکری در طول تاریخ است. با این حال، با وجود تفاوت‌های زمین تا آسمان بین یک بازی پازل ساده روی موبایل و یک حماسه چندنفره عظیم، دلایل پنهانی که این میلیاردها نفر را پای بازی می‌کشاند، می‌شود در یک ماتریس رفتاری به طرز عجیبی جمع‌وجور خلاصه کرد.[6]

نقشه اولیه این ماتریس در سال ۱۹۹۶ توسط ریچارد ای. بارتل، نویسنده و پژوهشگر بریتانیایی بازی‌ها که در سال ۱۹۷۸ یکی از خالقان بازی MUD1 بود، کشیده شد. بازی‌های MUD یا «سیاه‌چاله‌های چندنفره»، دنیاهای مجازی متنی بودند که بازیکنان با تایپ کردن دستورات در آن‌ها تعامل می‌کردند. بارتل با تماشای رفتار کاربران در این اکوسیستم‌های دیجیتال اولیه، متوجه الگوهای انگیزشی متمایز و تکرارشونده‌ای شد.[1][5]

بارتل در مقاله جریان‌ساز خود با عنوان «دل، خاج، خشت، پیک: بازیکنانی که به درد MUDها می‌خورند»، پیشنهاد کرد که بازیکنان بر اساس چیزی که برایشان سرگرم‌کننده است، عموماً در چهار دسته اصلی قرار می‌گیرند. او این انگیزه‌ها را روی دو محور متقاطع ترسیم کرد: اینکه آیا بازیکن ترجیح می‌دهد «عمل» کند یا «تعامل» داشته باشد، و اینکه آیا تمرکزش روی خود دنیای مجازی است یا روی سایر بازیکنانِ درون آن.[1]

ربع اول متعلق به «موفقیت‌طلب‌ها» (Achievers) است که بارتل خال «خشت» را به آن‌ها اختصاص داد. او نوشت: «موفقیت‌طلب‌ها برای خودشان اهدافی در بازی تعیین می‌کنند و برای رسیدن به آن‌ها دست به کار می‌شوند.» این‌ها همان کمال‌گراها هستند. آن‌ها می‌خواهند امتیاز جمع کنند، به بالاترین لول برسند و قفل هر نشان و مدالی را باز کنند. برای یک موفقیت‌طلب، دنیای بازی پازلی است که باید حل و فتح شود، و بقیه بازیکنان صرفاً تماشاچیانی هستند که باید رکورد بالای آن‌ها را ببینند و کف بزنند.[1]

گروه بعدی «کاوشگرها» (Explorers) هستند که با خال «پیک» نشان داده می‌شوند. موتور محرک کاوشگرها، کشف کردن است. آن‌ها می‌خواهند نقشه را زیر پا بگذارند، مکانیزم‌های مخفی را پیدا کنند و بفهمند دنیای مجازی چطور کار می‌کند. در حالی که یک موفقیت‌طلب صندوقچه گنج را به خاطر امتیازش می‌خواهد، یک کاوشگر صندوقچه را پیدا می‌کند فقط برای اینکه ثابت کند می‌داند کجا قایم شده است. آن‌ها با دنیا تعامل می‌کنند و مرزهایش را هل می‌دهند تا ببینند چه واکنشی نشان می‌دهد.[1][5]

گروه سوم و بزرگترین دسته، «معاشرتی‌ها» (Socializers) هستند که با خال «دل» مشخص می‌شوند. برای این بازیکنان، بازی صرفاً پس‌زمینه‌ای برای ارتباط انسانی است. آن‌ها لاگین می‌کنند تا چت کنند، صنف (Guild) تشکیل دهند و رابطه بسازند. مکانیزم‌های دنیای مجازی در برابر پویایی روابط بین‌فردی در درجه دوم اهمیت قرار دارد. در بسیاری از محیط‌های چندنفره، معاشرتی‌ها حدود ۸۰ درصد جمعیت فعال را تشکیل می‌دهند و همان چسب اجتماعی‌ای هستند که جامعه بازی را زنده نگه می‌دارد.[1][5]

در نهایت، می‌رسیم به «قاتل‌ها» (Killers) که با خال «خاج» (گشنیز) نمایندگی می‌شوند. این بحث‌برانگیزترین و مخرب‌ترین ربع ماتریس است. انگیزه قاتل‌ها، تحمیل اراده‌شان به دیگران است. همان‌طور که بارتل صراحتاً تعریف کرده، این کاربران «از ابزارهای بازی برای ایجاد مزاحمت (یا در موارد نادر، کمک) برای سایر بازیکنان استفاده می‌کنند.» آن‌ها می‌خواهند مسلط باشند و لذتشان مستقیماً از شکست یا تسلیم شدن یک انسان دیگر سرچشمه می‌گیرد. آن‌ها معمولاً کمتر از ۱ درصد جمعیت یک بازی را تشکیل می‌دهند، اما تأثیر اغراق‌آمیزشان کل حال و هوای سرور را دیکته می‌کند.[1][5]

پیشرفت واقعی بارتل فقط شناسایی این چهار تیپ نبود، بلکه ترسیم نحوه تعامل آن‌ها در یک اکوسیستم بسته بود. یک بازی چندنفره به یک تعادل ظریف نیاز دارد. اگر یک سرور قاتل‌های زیادی داشته باشد، آن‌ها بی‌رحمانه معاشرتی‌ها و موفقیت‌طلب‌ها را شکار می‌کنند. معاشرتی‌ها می‌روند چون محیط بیش از حد خصمانه است، و موفقیت‌طلب‌ها هم می‌روند چون نمی‌توانند بدون مزاحمت به اهدافشان برسند.[1]

وقتی طعمه‌ها بروند، خود قاتل‌ها هم بازی را ترک می‌کنند و یک سرور خالی روی دست سازنده می‌ماند. از طرف دیگر، موفقیت‌طلب‌ها به معاشرتی‌ها نیاز دارند تا غنایم کمیاب و رتبه‌های بالایشان را تحسین کنند. اگر معاشرتی‌ها بروند، موفقیت‌طلب‌ها تماشاچیان خود و انگیزه‌شان برای جان کندن و کسب مقام را از دست می‌دهند. بنابراین، توسعه‌دهندگان بازی باید مثل اکولوژیست‌های دیجیتال عمل کنند و قوانین و مکانیزم‌ها را طوری تنظیم کنند که نسبت پایداری از این چهار پروفایل حفظ شود.[1][6]

در طول ۲۸ سال گذشته، این دسته‌بندی از مرزهای طراحی ویدیوگیم فراتر رفته و در کل بخش تکنولوژی نفوذ کرده است. با گیمیفای شدن رابط‌های کاربری نرم‌افزارها، طراحان متوجه شدند که ماتریس بارتل در مورد هر سیستمی که نیاز به درگیری مداوم کاربر دارد، صدق می‌کند. مثلاً صنعت آموزش الکترونیک (eLearning) فعالانه از این پروفایل‌ها برای ساختاردهی به آموزش‌های سازمانی و ماژول‌های آموزشی استفاده می‌کند.[4][6]

یک تحلیل در سال ۲۰۲۳ روی گیمیفیکیشن در آموزش نشان داد که در حالی که کلاس‌های سنتی از طریق نمرات و رتبه‌بندی‌ها به شدت به نفع موفقیت‌طلب‌ها کار می‌کنند، پلتفرم‌های یادگیری دیجیتال مدرن باید مکانیزم‌هایی برای سه تیپ دیگر هم داشته باشند. اضافه کردن پروژه‌های گروهی، معاشرتی‌ها را درگیر می‌کند، در حالی که تکالیف پژوهشیِ باز، برای کاوشگرها جذاب است.[4]

تحقیقات دانشگاهی هم این کاربرد میان‌رشته‌ای را تأیید کرده‌اند. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۱ که در ژورنال MDPI Sustainability منتشر شد، بررسی کرد که این تیپ‌های خاص بازیکنان چگونه به محرک‌های آموزشی مختلف واکنش نشان می‌دهند. محققان «تفاوت‌های انگیزه یادگیری در میان تیپ‌های بازیکنان بارتل و معیارهایی برای ارائه تجربیات پایدار بازی‌گونه» را بررسی کردند و ثابت کردند که پروفایل گیمینگ یک کاربر مستقیماً با نحوه پردازش محتوای آموزشی توسط او ارتباط دارد.[2]

البته این مدل بدون منتقد هم نیست. با بلوغ طراحی رفتار، برخی نظریه‌پردازان استدلال کردند که یک سیستم چهار ربعی برای کاربردهای مدرن بیش از حد خشک و محدود است. یو-کای چو، طراح برجسته چارچوب‌های گیمیفیکیشن، مدل «اکتالیسیس» خود را تا حدی در واکنش به محدودیت‌های دسته‌بندی بارتل ساخت.[3]

چو اهمیت بنیادین مقاله سال ۱۹۹۶ را می‌پذیرد و خاطرنشان می‌کند که «تیپ‌های بازیکنان بارتل راهی عالی برای درک این است که چطور آدم‌های مختلف با چیزهای مختلف انگیزه می‌گیرند.» اما او استدلال می‌کند که انگیزه انسان توسط هشت محرک اصلی - از جمله معنای حماسی، کمیابی و اجتناب از دست دادن - هدایت می‌شود، نه فقط چهار تیپ شخصیتی ثابت. یک بازیکن ممکن است در یک اپلیکیشن تناسب اندام یک «موفقیت‌طلب» باشد، اما در یک برنامه یادگیری زبان یک «معاشرتی» به حساب بیاید.[3]

علاوه بر این، خود بارتل هم بعداً دسته‌بندی‌اش را گسترش داد و با اضافه کردن محور سوم، هشت تیپ متمایز ایجاد کرد تا بازیکنانی که ناخودآگاه عمل می‌کنند را از کسانی که با قصد قبلی عمل می‌کنند جدا کند. با این حال، این همان چهار تیپ اصلی - موفقیت‌طلب، کاوشگر، معاشرتی و قاتل - هستند که برای همیشه در دایره لغات طراحی نرم‌افزار جا خوش کرده‌اند.[1][5]

میراث ماندگار ماتریس دل، خاج، خشت و پیک در سادگی ظریف آن است. این ماتریس واژگانی برای درک رفتار دیجیتال در اختیار ما می‌گذارد. وقتی یک شبکه اجتماعی جدول امتیازات جدیدی معرفی می‌کند، دارد برای موفقیت‌طلب‌ها طراحی می‌کند. وقتی یک مچ‌بند هوشمند ورزشی به کاربران اجازه می‌دهد مستقیماً با دوستانشان رقابت کنند، دارد غریزه قاتل را به یک خروجی سالم هدایت می‌کند.[6]

هرچه محیط‌های دیجیتال فراگیرتر می‌شوند - از فضاهای کاری واقعیت مجازی گرفته تا اپلیکیشن‌های گیمیفای‌شده معاملات مالی - ضرورت ایجاد تعادل بین این انگیزه‌ها هم بیشتر می‌شود. چالشی که توسعه‌دهندگان امروزی با آن روبرو هستند دقیقاً همان چالشی است که بارتل در سال ۱۹۹۶ با آن مواجه بود: ساختن دنیایی که در آن آدم‌هایی که می‌خواهند کاوش کنند، آدم‌هایی که می‌خواهند ارتباط بگیرند و آدم‌هایی که می‌خواهند برنده شوند، بتوانند بدون نابود کردن اکوسیستم در کنار هم همزیستی کنند.[1][6]