رفتن به محتوای اصلی
احیای اکولوژیکدانشگاه تهران· 6 دقیقه مطالعه· در جامعه

عبور از نگاه کمی در محیط‌زیست؛ نشست تخصصی چالش‌های درختکاری در دانشگاه تهران برگزار شد

کارشناسان و استادان محیط‌زیست در نشست تخصصی دانشگاه تهران بر لزوم تغییر رویکرد درختکاری از کاشت انبوه به احیای اکولوژیک و توجه به ظرفیت‌های اقلیمی تأکید کردند.

به قلم شیرین کریمی

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

سال‌هاست که مدیران اجرایی ادعا می‌کنند کاشت میلیون‌ها نهال جدید، راهکار قطعی مقابله با بیابان‌زایی در ایران است؛ اما شواهد علمی ارائه‌شده در نشست تخصصی «چالش‌های درختکاری در ایران» این ادعا را رد می‌کند. این رویداد که روز سه‌شنبه، ۱۲ آبان ۱۴۰۵ در پردیس کشاورزی دانشگاه تهران در کرج برگزار شد، نشان داد که بدون تأمین آب و در نظر گرفتن ظرفیت اکولوژیک، این طرح‌ها به شکست می‌انجامند.[1]

در سال‌های اخیر، طرح‌های درختکاری غالباً با تمرکز بر ارائه آمارهای نجومی اجرا شده‌اند. با این حال، کارشناسان حاضر در این نشست تأکید کردند که این رویکرد کمیت‌محور، منابع محدود آبی کشور را هدر می‌دهد. عبور از نگاه آماری و حرکت به سمت احیای اصولی اکوسیستم، مهم‌ترین و کاربردی‌ترین خواسته متخصصان در این گردهمایی بود.[2]

وحید اعتماد، عضو هیئت علمی گروه مهندسی جنگلداری دانشگاه تهران، در این نشست به تحول نگاه بشر به مقوله درخت و جنگل اشاره کرد. او توضیح داد که در گذشته، درختان بیشتر برای تأمین چوب و زیبایی شهرها کاشته می‌شدند. اما امروزه با گسترش تخریب سرزمین، حفاظت از آب و خاک اهمیت بسیار بیشتری یافته است.

اعتماد با تأکید بر لزوم تغییر رویکردها، بیان کرد: «موفقیت طرح‌های درختکاری را نباید با تعداد نهال‌های کاشته‌شده سنجید.» او افزود که کاهش فرسایش خاک، تثبیت ماسه‌های روان و مهار کانون‌های گرد و غبار باید در اولویت قرار گیرند. ایجاد زیستگاه‌های جانوری و کمک به معیشت جوامع محلی نیز از دیگر اهداف کلیدی احیای اکولوژیک است.

گروه‌های مهندسی احیای مناطق خشک و کوهستانی، تحقیقات بین‌المللی بیابان و علوم باغبانی از جمله حاضران اصلی این رویداد بودند. این متخصصان به صورت تخصصی به بررسی راهکارهای علمی برای مقابله با خشکسالی پرداختند. آن‌ها تأکید کردند که تقویت پوشش گیاهی، سپری مقاوم و ضروری در برابر روند پرشتاب بیابان‌زایی در فلات ایران است.[2]

تغییر رویکرد از کاشت کمیت‌محور به احیای اکولوژیک، کلید موفقیت طرح‌های درختکاری است.

بحران خشکی در جنگل‌های دست‌کاشت

یکی از مباحث مهم مطرح‌شده در این رویداد، وضعیت نگران‌کننده جنگل‌های دست‌کاشت در حاشیه کلان‌شهرها بود. کارشناسان به طور خاص وضعیت پارک‌های جنگلی چیتگر و سرخه حصار در تهران را مورد بررسی قرار دادند. خشکی فزاینده این دو عرصه جنگلی به عنوان یک چالش جدی و نمادی از مدیریت نادرست منابع آبی معرفی شد.[1]

تغییرات اقلیمی و کاهش نزولات جوی، فشار مضاعفی بر این عرصه‌های سبز وارد کرده است. استادان دانشگاه هشدار دادند که اگر حق‌آبه محیط‌زیستی این پارک‌های جنگلی تأمین نشود، به زودی شاهد نابودی کامل آن‌ها خواهیم بود. از بین رفتن این ریه‌های تنفسی، آلودگی هوای پایتخت و شهرهای همجوار را به شدت افزایش خواهد داد.[1]

علاوه بر خشکسالی، قاچاق چوب و تغییر کاربری‌های غیرمجاز اراضی نیز از دیگر تهدیدهای جدی علیه پوشش گیاهی کشور به شمار می‌روند. گزارش‌های ارائه‌شده در این نشست نشان داد که تخریب جنگل‌های طبیعی به موازات شکست طرح‌های درختکاری مصنوعی، سرعت بیابان‌زایی را افزایش داده است. مقابله با این پدیده‌ها نیازمند نظارت مستمر و برخوردهای قانونی قاطع‌تر است.[1]

نمایندگان تشکل‌های محیط‌زیستی و فعالان بخش خصوصی نیز تجربیات میدانی خود را در این جلسه به اشتراک گذاشتند. آن‌ها بر این باور بودند که مشارکت جوامع محلی در نگهداری از نهال‌ها، حلقه مفقوده بسیاری از پروژه‌های دولتی است. بدون همراهی و آموزش مردم بومی، حتی بهترین طرح‌های علمی نیز در مرحله اجرا با شکست مواجه می‌شوند.[2]

تأمین اعتبار برای نگهداری نهال‌ها پس از کاشت، موضوعی بود که بارها از سوی سخنرانان مورد تأکید قرار گرفت. در بسیاری از کمپین‌های درختکاری، بودجه تنها صرف خرید و کاشت نهال می‌شود و برنامه مشخصی برای آبیاری در سال‌های حساس اولیه وجود ندارد. این رویه نادرست باعث خشک شدن درصد بالایی از نهال‌های کاشته‌شده می‌گردد.

عبور از نگاه آماری به احیای اکولوژیک

حمیدرضا ناصری، رئیس مرکز تحقیقات بین‌المللی بیابان دانشگاه تهران، در حاشیه این نشست به پیشینه پنجاه‌ساله این مرکز اشاره کرد. این مجموعه که با همت پروفسور پرویز کردوانی بنیان نهاده شده، همواره در تلاش برای مقابله با بیابان‌زایی بوده است. ناصری تأکید کرد که رسالت تاریخی این مرکز، تبدیل مناطق بیابانی از یک تهدید به فرصت است.

ناصری با اشاره به شرایط بحرانی اقلیم کشور گفت: «امروز کشور با ابرچالش‌های خشک‌سالی، ریزگردها و کمبود شدید آب مواجه است.» او توضیح داد که حدود هشتاد درصد از مساحت ایران را اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک تشکیل می‌دهند. این واقعیت جغرافیایی ایجاب می‌کند که هرگونه طرح توسعه فضای سبز با دقت علمی و محاسبات دقیق منابع آبی اجرا شود.

تصویرسازی: استفاده از گونه‌های بومی مقاوم به خشکی، راهکاری پایدار برای مهار بیابان‌زایی در ایران است.

برای مقابله با این بحران‌های مرکب، مرکز تحقیقات بیابان دانشگاه تهران پروژه‌های عملیاتی جدیدی را پیشنهاد داد. یکی از این طرح‌ها، راه‌اندازی کمپین «سفیران جنگل» است که با هدف آموزش و درگیر کردن شهروندان در حفظ پوشش گیاهی طراحی شده است. این طرح تلاش می‌کند بن‌بست‌های اجرایی موجود در نهادهای دولتی را با کمک نیروهای مردمی بشکند.

ناصری در بخش دیگری از سخنان خود از راه‌اندازی «پارک تغییر اقلیم یونسکو» در ایستگاه کاشان خبر داد. او بیان کرد که چالش‌های اقلیمی در این پایگاه به‌صورت موردی و کاملاً علمی پیگیری و ارزیابی می‌شوند. هدف این است که الگوهای موفق به‌دست‌آمده در این ایستگاه، به سایر شهرهای درگیر با خشکسالی در سراسر کشور تعمیم داده شود.

شهرداری‌ها به عنوان متولیان اصلی فضای سبز شهری، مخاطب دیگر این نشست بودند. کارشناسان تأکید کردند که مدیریت شهری امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حمایت علمی نظام دانشگاهی است. کاشت گونه‌های آب‌بر و ناسازگار با اقلیم در بلوارها و پارک‌ها، یکی از اشتباهات رایجی است که منابع محدود آبی شهرها را می‌بلعد.[2]

ضرورت انتخاب گونه‌های سازگار با اقلیم

گروه‌های مهندسی خاک‌شناسی و علوم باغبانی حاضر در جلسه، راهکارهای فنی متعددی را برای اصلاح خاک ارائه کردند. استفاده از گیاهان بومی مقاوم به خشکی و شوری، به عنوان یک ضرورت انکارناپذیر برای مهار بیابان‌زایی مطرح شد. انتخاب گونه‌های گیاهی نادرست نه تنها کمکی به محیط‌زیست نمی‌کند، بلکه تعادل اکولوژیک منطقه را نیز بر هم می‌زند.[2]

استادان اقتصاد جنگل نیز به جنبه‌های مالی و بهره‌وری طرح‌های درختکاری پرداختند. آن‌ها استدلال کردند که سرمایه‌گذاری در حفظ جنگل‌های موجود، بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر از احداث جنگل‌های مصنوعی جدید است. هزینه‌های بالای آبیاری، مراقبت و نیروی انسانی در طرح‌های جدید، توجیه اقتصادی آن‌ها را در شرایط بحران آب زیر سؤال می‌برد.

سرمایه‌گذاری در حفظ جنگل‌های موجود، از نظر اقتصادی و اکولوژیک بسیار بهینه‌تر از احداث جنگل‌های مصنوعی جدید است.

کمبود نیروی متخصص در بدنه اجرایی نهادهای متولی منابع طبیعی، چالش دیگری بود که در این گردهمایی مطرح شد. دانشگاهیان آمادگی خود را برای تربیت نیروهای ماهر و ارائه مشاوره‌های تخصصی به دستگاه‌های دولتی اعلام کردند. پیوند میان صنعت، نهادهای اجرایی و دانشگاه، کلید حل بسیاری از معضلات زیست‌محیطی فعلی ارزیابی شد.

در پایان این نشست، توافق شد که کارگروه‌های مشترکی میان دانشگاه، نهادهای اجرایی و سازمان‌های مردم‌نهاد تشکیل شود. این هم‌افزایی می‌تواند به تدوین دستورالعمل‌های بومی و استاندارد برای درختکاری در مناطق مختلف ایران منجر شود. تدوین این پروتکل‌ها مانع از هدررفت بودجه‌های عمومی در طرح‌های غیرکارشناسی خواهد شد.[2]

حفظ سرمایه‌های طبیعی کشور، تنها با عبور از شعارهای تبلیغاتی و تکیه بر دانش متخصصان امکان‌پذیر خواهد بود. کارشناسان ابراز امیدواری کردند که نتایج این نشست تخصصی، نقطه عطفی در سیاست‌گذاری‌های کلان محیط‌زیستی ایران باشد. آینده سرزمین خشک ایران در گرو تصمیمات علمی و اقدامات مسئولانه‌ای است که امروز اتخاذ می‌شود.

نکات کلیدی

  • نشست تخصصی چالش‌های درختکاری با حضور استادان و فعالان محیط‌زیست در پردیس کشاورزی دانشگاه تهران در کرج برگزار شد.
  • کارشناسان بر عبور از نگاه کمیت‌محور و توجه به ظرفیت اکولوژیک، وضعیت خاک و انتخاب گونه‌های سازگار تأکید کردند.
  • کمبود آب، تغییرات اقلیمی و نیاز به نیروی متخصص از موانع اصلی توسعه اصولی فضای سبز در ایران عنوان شد.
  • هدف اصلی درختکاری باید کاهش فرسایش خاک، تثبیت ماسه‌های روان و ایجاد زیستگاه جانوری باشد، نه صرفاً ارائه آمارهای میلیونی.

آنچه نمی‌دانیم

  • هنوز مشخص نیست که نهادهای اجرایی و شهرداری‌ها تا چه میزان توصیه‌های علمی این نشست را در پروژه‌های آتی خود اعمال خواهند کرد.
  • میزان دقیق بودجه‌ای که دولت برای اجرای طرح‌های جایگزین مانند «سفیران جنگل» تخصیص خواهد داد، رسماً اعلام نشده است.

روند رویداد

  1. دهه ۱۳۵۰

    تأسیس مرکز تحقیقات بین‌المللی بیابان در دانشگاه تهران توسط پروفسور پرویز کردوانی با هدف مقابله با بیابان‌زایی.

  2. سال‌های اخیر

    اجرای کمپین‌های گسترده و کمیت‌محور درختکاری در کشور که به دلیل کمبود آب با چالش‌های جدی مواجه شدند.

  3. ۱۲ آبان ۱۴۰۵

    برگزاری نشست تخصصی چالش‌های درختکاری در کرج و تأکید بر تغییر رویکرد به سمت احیای اکولوژیک.

پژوهشگران دانشگاهی 40%مدیران شهری و شهرداری‌ها 30%فعالان محیط‌زیست 30%
پژوهشگران دانشگاهی
دانشگاهیان معتقدند که توسعه فضای سبز باید بر اساس ظرفیت‌های اکولوژیک و منابع آبی محدود کشور برنامه‌ریزی شود.
مدیران شهری و شهرداری‌ها
تمرکز بر توسعه فضای سبز شهری و نیاز به دریافت مشاوره‌های علمی برای کاهش مصرف آب.
فعالان محیط‌زیست
تأکید بر اهمیت مشارکت جوامع محلی و تأمین بودجه برای نگهداری نهال‌ها پس از کاشت.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • کشاورزان و بومیان مناطق خشک
  • پیمانکاران پروژه‌های درختکاری دولتی

منابع

پوشش منابع

2 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

پژوهشگران دانشگاهی 40%مدیران شهری و شهرداری‌ها 30%فعالان محیط‌زیست 30%
  1. [1]خبرگزاری مهرمدیران شهری و شهرداری‌ها

    نشست تخصصی چالش های درختکاری برگزار شد

    مطالعه در خبرگزاری مهر →
  2. [2]ایرنافعالان محیط‌زیست

    بررسی چالش‌های درختکاری در ایران؛ پوشش گیاهی سپری در برابر بیابان‌زایی است

    مطالعه در ایرنا →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار جامعه با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.