روایت همبستگی در بند: کارزار «سه‌شنبه‌های نه به اعدام» چگونه پیوند میان زندانیان را شکل داد

در تاریخ ۲۱ مهر ۱۴۰۵ (۱۳ اکتبر ۲۰۲۶)، کارزار «سه‌شنبه‌های نه به اعدام» به نقطه عطف تاریخی خود در هفته صد و چهل و دوم رسید. زندانیان در ۶۶ زندان مختلف سراسر ایران به طور همزمان دست به اعتصاب غذا زدند تا صدای اعتراض خود را بلندتر کنند. این حرکت اکنون به گسترده‌ترین اعتصاب هماهنگ تاریخ زندان‌های ایران تبدیل شده است.[1][2]

این کارزار که از دیوارهای بلند زندان قزل‌حصار کرج آغاز شد، اکنون به نمادی از همبستگی ملی در برابر مجازات اعدام تبدیل شده است. زندانیان با وجود تهدیدهای امنیتی، محدودیت‌های تماس و فشارهای روانی، توانسته‌اند این شبکه ارتباطی را زنده نگه دارند. پیام آن‌ها روشن است: هیچ انسانی نباید قربانی چوبه دار شود.[3]

نقطه آغاز این حرکت به بهمن ۱۴۰۲ (ژانویه ۲۰۲۴) بازمی‌گردد، زمانی که گروه کوچکی از زندانیان زیر حکم اعدام تصمیم گرفتند سکوت خود را بشکنند. آن‌ها پس از مشاهده اعدام پیاپی هم‌بندی‌های خود، تصمیم گرفتند به جای انتظار منفعلانه برای مرگ، دست به کنشگری فعال بزنند. این تصمیم شجاعانه، هسته اولیه کارزار را شکل داد.[3][5]

در هفته‌های اخیر، فشارها بر اعضای این کمپین به شدت افزایش یافته است. مقامات زندان با قطع تماس‌های تلفنی، لغو ملاقات‌ها و انتقال تنبیهی زندانیان به سلول‌های انفرادی، تلاش کرده‌اند این صدای اعتراضی را خاموش کنند. با این حال، گزارش‌ها نشان می‌دهد که زندان‌های جدیدی نیز به این شبکه پیوسته‌اند.[1][4]

مکانیزم کارزار: سه‌شنبه‌های اعتصاب

ساختار اجرایی این کارزار بر پایه یک اقدام هماهنگ و نمادین بنا شده است: اعتصاب غذای ۲۴ ساعته در روزهای سه‌شنبه. انتخاب این روز تصادفی نیست، زیرا در سیستم قضایی ایران، احکام اعدام معمولا در بامداد سه‌شنبه یا چهارشنبه به اجرا درمی‌آیند. زندانیان با امتناع از دریافت جیره غذایی، اعتراض خود را عملی می‌کنند.[3]

ارتباط‌گیری و هماهنگی میان ۶۶ زندان مختلف، یکی از پیچیده‌ترین جنبه‌های این کارزار است. زندانیان از طریق پیام‌های شفاهی در زمان انتقال به دادگاه، ارتباطات محدود تلفنی و کمک خانواده‌ها در زمان ملاقات، اخبار اعتصاب را منتقل می‌کنند. این شبکه غیررسمی، امکان انتشار بیانیه‌های هفتگی مشترک را فراهم کرده است.[2][6]

هر هفته، یک بیانیه مشترک از سوی شورای هماهنگی غیررسمی این کارزار به بیرون از زندان ارسال می‌شود. این بیانیه‌ها که با همفکری نمایندگان بندهای مختلف تدوین می‌شوند، آمار اعدام‌های اخیر را مستند می‌کنند. در بیانیه هفته ۱۴۲، به اعدام دست‌کم ۲۲۳۰ نفر از اکتبر ۲۰۲۵ تا اکتبر ۲۰۲۶ اشاره شده است.[1][4]

این مکانیزم منظم، به زندانیان اجازه می‌دهد تا فراتر از یک اعتراض مقطعی، یک جریان مستمر و پایدار را مدیریت کنند. آن‌ها با وجود تمام محدودیت‌ها، توانسته‌اند یک تقویم اعتراضی دقیق را به مقامات زندان تحمیل کنند. روزهای سه‌شنبه اکنون در تقویم زندان‌ها، به روز مقاومت و همبستگی تبدیل شده است.[3][5]

پیوند میان زندانیان سیاسی و عادی

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای کارزار «سه‌شنبه‌های نه به اعدام»، شکستن دیوار بی‌اعتمادی میان زندانیان سیاسی و زندانیان جرایم عادی است. به طور سنتی، سیستم زندان‌ها با تفکیک این دو گروه، تلاش می‌کرد از شکل‌گیری هرگونه اتحاد جلوگیری کند. اما این کمپین توانست بر این شکاف تاریخی غلبه کند.[3]

در بیانیه‌های اولیه این کارزار، زندانیان سیاسی به صراحت اعلام کردند که هدف آن‌ها تنها توقف اعدام فعالان سیاسی نیست. آن‌ها تاکید کردند که محکومان جرایم مواد مخدر و پرونده‌های قصاص نیز قربانیان یک سیستم ناعادلانه هستند. این رویکرد فراگیر، موجی از اعتماد را در میان زندانیان عادی ایجاد کرد.[3][6]

پیوستن زندانیان عادی به این اعتصاب، هزینه سرکوب را برای مقامات زندان به شدت بالا برده است. وقتی هزاران زندانی در بندهای عمومی به یک حرکت مدنی می‌پیوندند، کنترل شرایط برای مدیریت زندان بسیار دشوار می‌شود. این اتحاد، قدرت چانه‌زنی زندانیان را در برابر سیستم افزایش داده است.[2]

زنان زندانی نیز نقش محوری و پیشتازی در گسترش این همبستگی ایفا کرده‌اند. بند زنان در زندان‌های اوین، قرچک ورامین، سپیدار اهواز و لاکان رشت، از فعال‌ترین هسته‌های این کارزار بوده‌اند. مقاومت زنان زندانی، الهام‌بخش بسیاری از بندهای مردان شد و به شکستن فضای رعب و وحشت کمک شایانی کرد.[4]

تاثیرات روانی و اجتماعی در بند

از منظر روان‌شناسی حبس، این کارزار تحولی بنیادین در وضعیت ذهنی زندانیان ایجاد کرده است. زندانیان زیر حکم اعدام که پیش از این در انزوای مطلق به سر می‌بردند، اکنون به کنشگرانی فعال تبدیل شده‌اند. این تغییر نقش، احساس عاملیت و کرامت انسانی را به آن‌ها بازگردانده است.[3]

مشارکت در یک حرکت جمعی، تحمل شرایط سخت زندان را برای افراد آسان‌تر کرده است. وقتی یک زندانی می‌داند که در ۶۵ زندان دیگر، هزاران نفر همزمان با او اعتصاب کرده‌اند، احساس تنهایی در او کاهش می‌یابد. این همبستگی، به یک سپر دفاعی روانی در برابر فشارهای بازجویان تبدیل شده است.[6]

کارزار سه‌شنبه‌ها، فرهنگ مدارا و گفت‌وگو را در داخل بندها ترویج کرده است. برای سازماندهی اعتصاب‌ها، زندانیان با عقاید سیاسی و پس‌زمینه‌های اجتماعی متفاوت مجبور به تعامل و تصمیم‌گیری مشترک هستند. این تمرین دموکراسی، به کاهش درگیری‌های فیزیکی و تنش‌های داخلی میان زندانیان منجر شده است.[3]

خانواده‌های زندانیان نیز از این تغییرات روانی بی‌نصیب نمانده‌اند. آن‌ها که پیشتر تنها نظاره‌گر رنج عزیزانشان بودند، اکنون به عنوان حلقه ارتباطی این کارزار با دنیای بیرون عمل می‌کنند. تبدیل شدن خانواده‌ها به صدای زندانیان، از فروپاشی روانی آن‌ها در مواجهه با احکام سنگین جلوگیری کرده است.[2][4]

بازتاب جهانی و حمایت‌های بین‌المللی

صدای این مقاومت مدنی، سرانجام از دیوارهای زندان عبور کرد و به بالاترین سطوح نهادهای بین‌المللی رسید. در ۲۱ مهر ۱۴۰۵، جینا رومرو، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور آزادی تجمعات، با انتشار پیامی ویدیویی اعلام کرد که به نشانه همبستگی با زندانیان ایرانی، دست به اعتصاب غذا می‌زند.[4][5]

پیوستن یک مقام ارشد سازمان ملل به این کارزار، مشروعیت و دیده شدن آن را در سطح جهانی به شدت افزایش داد. رومرو در پیام خود تاکید کرد که استفاده از مجازات اعدام برای سرکوب حق آزادی تجمع، نقض آشکار قوانین بین‌المللی است. این اقدام نمادین، موجی از دلگرمی را ایجاد کرد.[5]

به دنبال این اقدام، ده‌ها چهره سیاسی و نمایندگان پیشین پارلمان‌های اروپایی نیز به این حرکت پیوستند. چهره‌هایی چون الیزابتا زامپاروتی و ریتا برناردینی از سازمان «به قابیل دست نزنید» در ایتالیا، با اعلام اعتصاب غذای همبستگی، نشان دادند که پیام زندانیان ایرانی در جهان شنیده شده است.[4][5]

زندانیان در بیانیه هفته ۱۴۲ خود نوشتند: «ما اعضای کارزار که ۱۴۲ هفته پیاپی است فریاد می‌زنیم هیچ انسانی نباید قربانی چوبه دار شود، از تمامی وجدان‌های بیدار بشری می‌خواهیم که برای ایجاد سازوکاری عملی اقدام کنند.» این مطالبه روشن، نشان‌دهنده بلوغ سیاسی این جنبش است.[2][4]

کارزار «سه‌شنبه‌های نه به اعدام»، اکنون فراتر از یک اعتراض ساده، به یک جنبش مدنی ریشه‌دار تبدیل شده است. این حرکت ثابت کرد که حتی در تاریک‌ترین سلول‌ها، اراده انسان برای دفاع از حق حیات می‌تواند شبکه‌ای از همبستگی بسازد که هیچ دیواری قادر به مهار آن نباشد.[3][5]