رفتن به محتوای اصلی
زیست‌شناسی سنتزیدانشگاه توکیو· 7 دقیقه مطالعه· در علم

پژوهشگران ژاپنی سلول‌های پیوندی «گیاه‌جانور» ساختند؛ بقای کامل ژنوم جلبک در سلول پستانداران

دانشمندان دانشگاه توکیو با ادغام موفقیت‌آمیز سلول‌های پستاندار و جلبک نشان دادند که سلول‌های جانوری می‌توانند مقادیر عظیمی از دی‌ان‌ای بیگانه گیاهی را بپذیرند و آن را در بیش از ۱۵۰ نسل سلولی دست‌نخورده حفظ کنند.

به قلم الوین شادمهر

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

پژوهشگران دانشگاه توکیو موفق به مهندسی سلول‌های پیوندی موسوم به «گیاه‌جانور» (Planimal) شده‌اند که ژنوم پستاندار و جلبک را در قالب یک واحد زنده مشترک ادغام می‌کند. این دستاورد که در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، نخستین نمونه ثبت‌شده از حفظ پایدار دی‌ان‌ای گیاهی در مقیاس کروموزومی توسط سلول‌های جانوری به شمار می‌رود.[1][2]

تیم پژوهشی این ادغام میان‌فرمانرویی را با وارد کردن ماده ژنتیکی نوعی جلبک فتوسنتزکننده — شامل ده‌ها میلیون جفت‌باز — به درون سلول‌های کشت‌شده همستر محقق کرد. سلول‌های میزبان پستاندار به جای پس زدن یا تخریب این کد ژنتیکی بیگانه، کروموزوم‌های جلبک را در ساختار خود ادغام کرده و سالم نگه داشتند.[3][4]

بقای این ماده ژنتیکی بیگانه بیش از ۱۵۰ نسل سلولی دوام آورد؛ رویدادی که شگفتی زیست‌شناسان فرگشتی را برانگیخته است. سلول‌های هیبرید در تمام این مدت تقسیم طبیعی خود را حفظ کردند و بار عظیم دی‌ان‌ای جلبک را در کنار دستورالعمل‌های ژنتیکی بومی خود تکثیر نمودند.[1][7]

انتقال افقی ژن — جابه‌جایی ماده ژنتیکی میان گونه‌های نامرتبط — در باکتری‌ها پدیده‌ای رایج است، اما تصور می‌شد که در یوکاریوت‌های پیچیده به شدت محدود و ناممکن باشد. جانوران و گیاهان عموماً دی‌ان‌ای را به شیوه عمودی، یعنی مستقیماً از والد به فرزند، به ارث می‌برند.[1][5]

دروازه‌بان اپی‌ژنتیک

پژوهشگران برای درک چرایی مدارای سلول‌های پستاندار با کروموزوم‌های جلبک، سازوکارهای دفاعی درون‌سلولی میزبان را کالبدشکافی کردند. آنها دریافتند که یک سیستم «نگهبان اپی‌ژنتیک» در سلول وجود دارد که تصمیم می‌گیرد رشته‌های طویل دی‌ان‌ای بیگانه نابود شوند یا به عنوان بخشی از ساختار خودی پذیرفته گردند.[1][3]

هنگامی که دی‌ان‌ای خارجی وارد یک سلول یوکاریوتی می‌شود، معمولاً فاقد برچسب‌های شیمیایی اپی‌ژنتیک ویژه‌ای است که سلول میزبان بر اساس آنها ماده ژنتیکی خود را شناسایی می‌کند. به همین دلیل سامانه‌های دفاعی میزبان این رشته‌های نشانه‌گذاری‌نشده را تهدیدی ویروسی قلمداد کرده و آنها را خاموش یا تجزیه می‌کنند.[1][4]

چگونگی عبور دی‌ان‌ای بیگانه از سدهای دفاعی سلول میزبان با اتکا به برچسب‌های اپی‌ژنتیکی سازگار.

با این حال، تیم دانشگاه توکیو پی برد که کروموزوم‌های این جلبک حاوی امضاهای اپی‌ژنتیکی بسیار شبیه به سلول میزبان پستاندار بودند و توانستند بدون برانگیختن سیستم‌های دفاعی از سد بازرسی سلول عبور کنند. ماشین‌های مولکولی میزبان، ژنوم حجیم جلبک را اشتباهاً دی‌ان‌ای خودی تشخیص دادند و به آن اجازه بقا دادند.[3][7]

این محققان در گزارش خود در ژورنال Nature Communications تشریح کردند که «پالایش و کنترل اپی‌ژنتیکی، امکان انتقال افقی ژن در مقیاس ژنوم کامل را در سلول‌های یوکاریوتی فراهم می‌سازد». این یافته نشان می‌دهد سازگاری جانداران پیچیده در پذیرش توالی‌های ژنتیکی عظیم بسیار فراتر از پنداشت‌های پیشین علم است.[1]

ابعاد این انتقال در شرایط آزمایشگاهی بی‌سابقه است. آزمایش‌های پیشین در زیست‌شناسی سنتزی توانسته بودند تک‌ژن‌ها یا دسته‌های کوچکی از ژن‌ها را وارد سلول‌های جانوری کنند، اما انتقال یک ژنوم کامل و عملکردی از یک فرمانروی زیستی کاملاً مجزا تاکنون سابقه نداشته است.[2][6]

مهندسی جانوران فتوسنتزکننده

تولید سلول‌های گیاه‌جانور چشم‌اندازهای نوینی پیش روی زیست‌شناسی سنتزی و مهندسی پزشکی می‌گذارد. اثبات این فرضیه که سلول‌های جانوری توان میزبانی از ژنوم گیاهان را دارند، به پژوهشگران اجازه می‌دهد تا بازطراحی بافت‌های پستانداران با ویژگی‌های گیاهی را بررسی کرده و کارکرد سلول‌ها را دگرگون سازند.[4][5]

ملموس‌ترین کاربرد نظری این دستاورد، توسعه سلول‌های جانوری با توانایی فتوسنتز است. چنانچه ژن‌های خفته جلبک در سلول جانوری به بیان فعال برسند، محققان می‌توانند بافت‌های پستانداری بسازند که هنگام قرار گرفتن در معرض طول‌موج‌های خاص نور، اکسیژن و انرژی مورد نیاز خود را درونی تولید کنند.[2][7]

چنین مهارتی می‌تواند حوزه مهندسی بافت و پیوند اعضا را متحول کند. در حال حاضر، بسیاری از اندام‌های تولیدشده در آزمایشگاه به این دلیل از بین می‌روند که بافت‌های درونی پیش از شکل‌گیری یک شبکه عروقی کارآمد، دچار کمبود شدید اکسیژن و مرگ سلولی می‌شوند.[4][7]

اگر بافت‌های پیوندی بتوانند در مراحل ابتدایی رشد با فتوسنتز به صورت درونی اکسیژن تولید کنند، بر یکی از موانع اصلی طب بازساختی غلبه خواهد شد و امکان پرورش ساختارهای اندامی بزرگ‌تر و پیچیده‌تر در آزمایشگاه فراهم می‌آید.[3][4]

محققان دانشگاه توکیو سلول‌های پیوندی هیبرید را برای بیش از ۱۵۰ نسل در محیط کشت زنده نگه داشتند.

علاوه بر پزشکی، بخش کشاورزی نیز با دقت این یافته‌ها را دنبال می‌کند. امکان انتقال دسته‌های بزرگ ژنی میان فرمانروهای زیستی می‌تواند فرآیند مهندسی محصولاتی با کیفیت تغذیه‌ای غنی‌تر یا مکانیسم‌های دفاعی نوین در برابر بیماری‌ها را سرعت بخشد.[5][6]

پیامدهای فرگشتی

یافته‌های دانشگاه توکیو زیست‌شناسان را به بازنگری در روایت تاریخ فرگشت نیز وامی‌دارد. اگر کنترلگرهای اپی‌ژنتیک مانع اصلی انتقال افقی ژن باشند، این احتمال وجود دارد که سلول‌های یوکاریوتی باستانی بسیار بیشتر از آنچه شواهد فسیلی نشان می‌دهند، دی‌ان‌ای‌های وسیعی را میان خود ردوبدل کرده باشند.[1][3]

دانشمندان سال‌هاست می‌دانند که میتوکندری‌ها در سلول‌های جانوری و کلروپلاست‌ها در سلول‌های گیاهی، حدود ۱.۵ میلیارد سال پیش باکتری‌های مستقلی بوده‌اند که توسط سلول‌های میزبان بلعیده شدند؛ پدیده‌ای که تحت عنوان درون‌همزیستی شناخته می‌شود و پیش‌تر رویدادی نادر قلمداد می‌شد.[1][4]

پژوهش تازه حاکی از آن است که ادغام‌های ژنتیکی مشابه و در ابعاد وسیع ممکن است در طول فرگشت حیات پیچیده به دفعات تکرار شده باشند. هم‌راستایی تصادفی نشانگرهای اپی‌ژنتیک می‌توانسته انتقال کروموزوم‌های کامل میان گونه‌ها را رقم زده و جهش‌های فرگشتی ناگهانی ایجاد کند.[1][7]

تیم ژاپنی قصد دارد برای تعیین دقیق مرزهای این سازوکار نگهبانی، آزمایش‌های تکمیلی انجام دهد. آنها در پی فیوژن سلول‌های پستاندار با ژنوم گونه‌های دیگرند تا معین سازند کدام کدهای اپی‌ژنتیک سبب پس‌زدن و کدام‌یک مجوز پذیرش دی‌ان‌ای خارجی را صادر می‌کنند.[2][3]

هدف نهایی، حرکت از سازگاری‌های تصادفی به سمت ادغام ژنومی آگاهانه و برنامه‌ریزی‌شده است. درک دقیق سازوکار این سد اپی‌ژنتیکی به دانشمندان امکان می‌دهد سلول‌هایی با قابلیت‌های کاملاً سفارشی را از شاخه‌های گوناگون درخت حیات طراحی کنند.[3]

رویارویی با مرزهای زیستی

با وجود این جهش علمی، چالش‌های فنی مهمی تا دستیابی به کاربردهای عملی باقی مانده است. اگرچه سلول‌های پستاندار ژنوم جلبک را با ثبات نگهداری کردند، اما این ژن‌های گیاهی به صورت خودکار بیان نشدند و بخش اعظم دی‌ان‌ای بیگانه در حالت خاموش باقی مانده است.[1][4]

ثبات تقریباً ۱۰۰ درصدی ژنوم جلبک درون سلول‌های هیبرید در طول بیش از ۱۵۰ چرخه همانندسازی.

حفظ نقشه ژنتیکی تنها نیمی از مسیر است؛ خواندن و اجرای این نقشه‌ها نیازمند هماهنگی ماشین‌آلات درون‌سلولی است. اکنون دانشمندان باید روش‌هایی بیابند تا ژن‌های خفته جلبک را در بستر سلول پستاندار وادار به بیان پروتئین کنند.[1][7]

علاوه بر این، پایداری این سلول‌های ترکیبی در محیطی خارج از آزمایشگاه هنوز به اثبات نرسیده است. بقای ۱۵۰ نسلی در محیط‌های کشت کنترل‌شده رخ داده است، جایی که سلول‌ها از مواجهه با دستگاه ایمنی پیچیده یک جاندار کامل و چندسلولی در امان بوده‌اند.[3][4]

قوانین زیست‌پزشکی و نظارتی نیز باید برای این دسته‌بندی نوظهور بازتعریف شوند. مقررات کنونی مهندسی ژنتیک عموماً بر انتقال یک یا چند ژن محدود متمرکز هستند، نه ترکیب یکپارچه ژنوم‌های کامل از فرمانروهای زیستی کاملاً متمایز.[2][5]

با فروریختن مرزهای سنتی تاکسونومی توسط زیست‌شناسی سنتزی، نهادهای علمی بین‌المللی ناچار خواهند بود معیارهای روشنی برای طبقه‌بندی این جانداران هیبرید تدوین کنند تا شیوه پایش و کاربرد ایمن آنها در پزشکی و صنعت مشخص شود.[5][6]

در مقطع کنونی، دستاورد دانشگاه توکیو به عنوان گامی اساسی در گسترش امکانات علم زیست‌شناسی شناخته می‌شود. با اثبات نفوذپذیری مرزهای ژنتیکی میان گیاه و جانور، اصول مرسوم مهندسی سلول و وراثت بازنویسی شده است.[2][3]

گام بعدی مطالعات، بر رمزگشایی از برچسب‌های ویژه اپی‌ژنتیکی متمرکز خواهد بود که به دی‌ان‌ای بیگانه اجازه ورود می‌دهند. با یافتن این کلمات عبور مولکولی، طراحی موجودات سفارشی چندفرمانرویی می‌تواند از یک استثنای آزمایشگاهی به رویه‌ای معمول تبدیل شود.[1][7]

متخصصان ژنتیک همچنین پیامدهای این فناوری را در حفاظت از تنوع زیستی به بحث گذاشته‌اند؛ اگر بتوان ژنوم‌های کامل را در ساختار مستحکم سلول گونه‌ای دیگر حفظ کرد، فناوری گیاه‌جانور ممکن است به ابزاری برای ذخیره‌سازی ژنتیکی گیاهان در معرض انقراض بدل گردد.[4][6]

در نهایت، ادغام موفقیت‌آمیز سلول‌های پستاندار و جلبک نشان داد مرزهای تعریف‌شده میان فرمانروهای حیات مطلق و تسخیرناپذیر نیستند. با رمزگشایی تدریجی از دروازه‌بان اپی‌ژنتیک، مفهوم هویت و تعریف ارگانیسم در زیست‌شناسی پیوسته سیال‌تر خواهد شد.[1][3]

نکات کلیدی

  • پژوهشگران دانشگاه توکیو سلول‌های پستاندار و جلبک را با موفقیت ادغام کرده و پیوندی پایدار با دی‌ان‌ای گیاهی در ابعاد کروموزومی ساختند.
  • ژنوم خارجی جلبک در سلول‌های جانوری میزبان برای بیش از ۱۵۰ نسل سلولی پایدار و بدون تخریب باقی ماند.
  • یک «نگهبان اپی‌ژنتیک» مانع نابودی این دی‌ان‌ای شد، زیرا نشانگرهای شیمیایی ماده گیاهی شبیه نشانگرهای سلول پستاندار بود.
  • این گشایش علمی مسیر طراحی بافت‌های جانوری با ویژگی‌های گیاهی نظیر قابلیت فتوسنتز را هموار می‌سازد.

آنچه نمی‌دانیم

  • چگونگی فعال‌سازی کامل و تحریک بیان ژن‌های خاموش جلبک در محیط سلولی پستانداران.
  • امکان حفظ ثبات این سلول‌های پیوندی در یک موجود زنده کامل فراتر از محیط‌های ایزوله آزمایشگاهی.
  • الگوهای مشخص اپی‌ژنتیکی که به طور دقیق فرمان طرد یا پذیرش ژنوم‌های سایر گونه‌های دوردست را صادر می‌کنند.
زیست‌شناسان سنتزی 45%زیست‌شناسان فرگشتی 35%متخصصان اخلاق زیستی و حقوق‌دانان 20%
زیست‌شناسان سنتزی
این دستاورد را بستری بنیادین برای ساخت سلول‌هایی با عملکردهای مدولار و برگرفته از چند فرمانروی زیستی می‌دانند.
زیست‌شناسان فرگشتی
معتقدند سازوکار نگهبانی اپی‌ژنتیک ضرورت بازنگری در نقش انتقال افقی ژن را در تاریخ شکل‌گیری حیات پیچیده اثبات می‌کند.
متخصصان اخلاق زیستی و حقوق‌دانان
بر لزوم به‌روزرسانی دستورالعمل‌های مهندسی ژنتیک برای مواجهه با ادغام ژنوم‌های کامل از فرمانروهای زیستی گوناگون تأکید دارند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • نهادهای ناظر بر حوزه کشاورزی
  • متخصصان اخلاق زیست‌محیطی

منابع

پوشش منابع

7 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

زیست‌شناسان سنتزی 45%زیست‌شناسان فرگشتی 35%متخصصان اخلاق زیستی و حقوق‌دانان 20%
  1. [1]Nature Communicationsزیست‌شناسان فرگشتی

    Epigenetic gatekeeping enables genome-scale horizontal gene transfer in eukaryotic cells

    مطالعه در Nature Communications →
  2. [2]The Japan Timesزیست‌شناسان سنتزی

    Japan team creates 'planimal' hybrid plant-animal cells in world first

    مطالعه در The Japan Times →
  3. [3]The University of Tokyoزیست‌شناسان فرگشتی

    Mammalian cells inherit chromosome-scale algal DNA for more than 150 cell generations, revealing an epigenetic “gatekeeper” of foreign genomes

    مطالعه در The University of Tokyo →
  4. [4]EurekAlert!زیست‌شناسان سنتزی

    Scientists create animal cell containing nearly an entire algal genome

    مطالعه در EurekAlert! →
  5. [5]The Nation Thailandمتخصصان اخلاق زیستی و حقوق‌دانان

    Japanese researchers report world's first plant–animal hybrid cells

    مطالعه در The Nation Thailand →
  6. [6]Nippon.comمتخصصان اخلاق زیستی و حقوق‌دانان

    Japan Team World's 1st to Create Hybrid Plant-Animal Cells

    مطالعه در Nippon.com →
  7. [7]Bioengineer.orgزیست‌شناسان سنتزی

    Animal cells stably retain nearly entire algal genome

    مطالعه در Bioengineer.org →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.