راستی‌آزمایی: آیا ایران درخواست ملاقات با آمریکا در دوحه را داده است؟

صبح دوشنبه، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با انتشار پستی در پلتفرم اجتماعی خود، «تروث سوشال»، از یک پیشرفت دیپلماتیک ناگهانی خبر داد. رئیس‌جمهور در پستی تماماً با حروف بزرگ اعلام کرد: «ایران درخواست ملاقات داده است. این ملاقات فردا در دوحه برگزار خواهد شد!» [۱][۴]. این ادعا نشان می‌داد که تهران پس از یک آخر هفته پر از تبادلات نظامی شدید در خلیج فارس، عقب‌نشینی کرده و ایالات متحده را به عنوان طرف مسلط در مذاکرات جاری برای تضمین آتش‌بس پایدار معرفی می‌کرد [۷]. این ادعا بلافاصله تیتر خبرها شد، زیرا حاکی از کاهش تنش قابل توجهی در درگیری‌ای بود که بازارهای جهانی انرژی را تهدید به اختلال کرده و کشورهای همسایه خلیج را در معرض یک جنگ منطقه‌ای گسترده‌تر قرار داده بود [۱][۳].[1][3]

کاخ سفید به سرعت برای تأیید ادعای رئیس‌جمهور اقدام کرد و جزئیات لجستیکی خاصی را به این روایت افزود. کارولین لیویت، سخنگوی مطبوعاتی، به فاکس نیوز اطلاع داد که یک هیئت عالی‌رتبه آمریکایی در حال حاضر عازم پایتخت قطر است [۲][۶]. به گفته لیویت، تیم آمریکایی توسط استیو ویتکوف، فرستاده ریاست‌جمهوری، و جرد کوشنر، داماد و مشاور ترامپ، رهبری خواهد شد [۵]. او این تعامل آتی را به عنوان «ملاقات‌های سطح بالا» توصیف کرد که شامل بحث‌های فنی در حاشیه نیز خواهد بود و تصویری از یک نشست دیپلماتیک جامع با هدف نهایی کردن شرایط تفاهم‌نامه اخیر ارائه داد [۲][۵].[2]

با این حال، روایت تهران در تضاد کامل با چارچوب‌بندی کاخ سفید قرار دارد. ظرف چند ساعت پس از پست ترامپ، وزارت امور خارجه ایران هرگونه برنامه‌ریزی برای مذاکرات مستقیم با ایالات متحده را به طور قاطع تکذیب کرد [۳][۸]. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، صراحتاً اعلام کرد که اگرچه یک هیئت ایرانی در حال سفر به دوحه است، اما برنامه سفر آن‌ها شامل هیچ‌گونه ملاقاتی با مقامات آمریکایی نیست [۱][۵]. این واکنش سریع، سوءظن عمیق متقابلی را برجسته کرد که همچنان رابطه دو کشور را تعریف می‌کند، حتی در شرایطی که ظاهراً هر دو طرف برای دستیابی به چارچوب آتش‌بس یکسان تلاش می‌کنند [۷].[1][3][4]

بقایی در تهران به خبرنگاران گفت: «ما هنوز وارد مرحله مذاکره برای توافق نهایی نشده‌ایم» و تأکید کرد که ایران در روزهای آینده در هیچ سطحی با طرف آمریکایی جلسه مذاکره نخواهد داشت [۱][۶]. این رد قاطع توسط کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران و مذاکره‌کننده ارشد برای اجرای توافق موقت اخیر ایران و آمریکا، نیز تکرار شد [۲][۴]. غریب‌آبادی گزارش‌ها درباره مذاکرات فنی دوجانبه را گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای تأیید نشده دانست و خط قرمزی در برابر روایت آمریکایی ترسیم کرد [۴].[1][2]

غریب‌آبادی توضیح داد که حضور تیم فنی ایران در قطر صرفاً برای مشورت با میانجی‌های قطری در مورد اجرای تعهدات موجود است، نه برای ایجاد تعهدات جدید با واشنگتن [۳][۴]. تمرکز اصلی تهران بر تضمین آزادسازی ۶ میلیارد دلار دارایی‌های مسدود شده ایران در قطر است، که یک بند کلیدی از توافق موقت شکننده است و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، آن را به شدت برای مخاطبان داخلی خود تبلیغ کرده است [۲][۷]. برای مردم ایران، بازگشت این وجوه برای خریدهای بشردوستانه، معیار اصلی موفقیت این توافق است [۲].[2][3]

این شوک دیپلماتیک پس از سه روز جدی‌ترین تشدید نظامی از زمان امضای تفاهم‌نامه در اوایل ماه جاری رخ می‌دهد [۷]. در طول آخر هفته، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) حملات تلافی‌جویانه‌ای را علیه ۱۰ هدف نظامی ایران انجام داد و دلیل آن را تداوم تجاوز ایران علیه کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز عنوان کرد [۱][۵]. در پاسخ، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران ادعا کرد که سایت‌های نظامی آمریکا در کویت و بحرین را هدف قرار داده و منطقه را تا آستانه یک درگیری گسترده‌تر پیش برده است [۱][۲].[1][2]

با وجود تبادلات نظامی، به نظر می‌رسید که هر دو طرف تا روز دوشنبه حملات خود را متوقف کرده‌اند و برای جلوگیری از فروپاشی کامل آتش‌بس، به میانجی‌های منطقه‌ای تکیه کرده‌اند [۲][۴]. تنگه هرمز، یک گلوگاه حیاتی دریایی که یک پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند، همچنان نقطه اصلی اختلاف است [۲][۵]. ایران خواستار آن است که کشتی‌ها برای عبور، تأیید این کشور را دریافت کنند، در حالی که آمریکا بر آزادی ناوبری بدون محدودیت اصرار دارد، که این امر منجر به یک بازی خطرناک لبه پرتگاه شده است که هدف مذاکرات دوحه کاهش تنش آن است [۱].[1][2]

ارزیابی شواهد در مورد ادعای خاص ترامپ مبنی بر اینکه ایران «درخواست» ملاقات داده است، شکاف قابل توجهی بین لفاظی‌های سیاسی و واقعیت دیپلماتیک را آشکار می‌کند. هیچ شواهد عمومی یا تأیید شخص ثالثی مبنی بر اینکه تهران آغازگر درخواست مذاکرات مستقیم بوده است، وجود ندارد [۷]. تحلیلگران دیپلماتیک اشاره می‌کنند که رهبری ایران، که تحت فشار شدید داخلی قرار دارد و به تازگی ادعای موفقیت‌های نظامی در آخر هفته را کرده است، نمی‌تواند اینگونه به نظر برسد که تسلیم فراخوان آمریکا شده است [۷]. مشروعیت نظام ایجاب می‌کند که هرگونه تعامل دیپلماتیک شبیه به اجرای یک توافق موجود باشد، نه یک امتیازدهی [۷].

واقعیت گردهمایی دوحه به احتمال زیاد به شکل «مذاکرات غیرمستقیم» (Proximity Talks) خواهد بود. در این قالب، هیئت‌های آمریکایی و ایرانی در اتاق‌ها یا ساختمان‌های جداگانه در یک شهر مستقر می‌شوند، در حالی که دیپلمات‌های قطری پیام‌ها را بین آن‌ها جابه‌جا می‌کنند [۴][۷]. این سازوکار تثبیت‌شده به هر دو دولت اجازه می‌دهد تا به اهداف فوری خود – بحث در مورد جزئیات فنی آتش‌بس و آزادسازی دارایی‌ها – دست یابند، بدون اینکه خطوط قرمز مربوط به تماس مستقیم و رو در رو را نقض کنند [۷].

برای دولت ترامپ، نمایش شتاب دیپلماتیک حیاتی است. خصومت‌های اخیر در تنگه هرمز تهدید می‌کند که قیمت جهانی نفت را افزایش دهد، که می‌تواند روایت اقتصادی داخلی رئیس‌جمهور مبنی بر کاهش تورم را تضعیف کند [۴]. کاخ سفید با ادعای اینکه ایران درخواست ملاقات داده است، تلاش می‌کند به بازارهای بی‌ثبات انرژی اطمینان دهد که آمریکا کنترل قاطع فرآیند کاهش تنش را در دست دارد و از یک درگیری گسترده‌تر جلوگیری خواهد شد [۴][۷].

در مقابل، تکذیب‌های قاطع تهران در خدمت الزامات داخلی خود است. دولت ایران باید نشان دهد که قبل از ورود به هرگونه مذاکرات صلح گسترده‌تر، به شدت در حال اجرای شرایط توافق موجود است [۲][۶]. پذیرش یک نشست به رهبری آمریکا این تصور را ایجاد می‌کند که ایران تحت فشار نظامی در حال مذاکره مجدد است، روایتی که تندروها در تهران به شدت با آن مخالفت خواهند کرد [۷]. ایران با چارچوب‌بندی این سفر به عنوان یک رایزنی معمول با قطر، اهرم دیپلماتیک خود را حفظ می‌کند.[2]

در نهایت، راستی‌آزمایی به یک حکم دوگانه منجر می‌شود. ادعای آمریکا مبنی بر وقوع یک همگرایی دیپلماتیک در دوحه از نظر واقعی دقیق است، زیرا هر دو هیئت برای بحث در مورد مسائل اساسی یکسان در شهر حضور دارند [۵][۸]. با این حال، این ادعا که ایران درخواست یک ملاقات مستقیم و سطح بالا را داده است، توسط شواهد موجود پشتیبانی نمی‌شود و مستقیماً با برنامه اعلام شده دولت ایران در تضاد است [۳][۷]. آزمون واقعی مذاکرات دوحه این نیست که چه کسی درخواست آن را داده، بلکه این است که آیا میانجی‌های قطری می‌توانند با موفقیت شکاف بین دو دشمن عمیقاً ریشه‌دار را پر کنند یا خیر.[3][4]