شکایت گوگل از احکام قانون بازارهای دیجیتال اروپا: مناقشه بر سر اشتراک داده‌های جست‌وجو و دسترسی هوش‌های مصنوعی رقیب به اندروید

ریشه این مناقشه آشکار است: کمیسیون اروپا اصرار دارد که الزام گوگل به اشتراک‌گذاری داده‌های جست‌وجوی ناشناس و گشودن قابلیت‌های بنیادین اندروید به روی دستیارهای هوش مصنوعی رقیب، تنها راه شکستن انحصار و ایجاد انتخابی واقعی برای کاربران است.[2][5]

در نقطه مقابل، گوگل استدلال می‌کند که تحویل تاریخچه جست‌وجوی میلیون‌ها شهروند اروپایی و واگذاری مجوزهای سطح پایین سیستم‌عامل به عامل‌های هوش مصنوعی متفرقه، امنیت دستگاه‌ها و حریم شخصی را در معرض آسیبی ترمیم‌ناپذیر قرار می‌دهد. این تقابل ریشه‌ای میان آزادی رقابت در بازار و معماری امنیتی سامانه‌ها، اکنون کار را به دادگاه کشانده است.[6]

در تاریخ ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶، گوگل رسماً علیه دو دستور الزام‌آور ذیل قانون بازارهای دیجیتال (DMA) ثبت شکایت کرد تا جنگ حقوقی با بروکسل وارد فاز حساسی شود. این شکایت متوجه دستورالعمل‌هایی است که کمیسیون اروپا در ژوئیه ۲۰۲۶ صادر کرده بود.[4][6]

دستور نخست، گوگل را موظف می‌کند تا ژانویه ۲۰۲۷ داده‌های ناشناس‌سازی‌شده مربوط به جست‌وجوها و کلیک‌ها را در اختیار موتورهای جست‌وجوی رقیب و توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی بگذارد. این الزام، برتری حاصل از انباشت تاریخی داده‌ها را نشانه گرفته که موتور جست‌وجوی گوگل روی دوش آن ایستاده است.[7]

دستور دوم ایجاب می‌کند که گوگل تا اوت ۲۰۲۷، یازده قابلیت مشخص در بستر اندروید را به روی دستیارهای هوش مصنوعی شخص ثالث باز کند. هدف تنظیم‌گران این است که چت‌بات‌های رقیب به همان سطح دسترسی سیستمی مجهز شوند که هم‌اکنون دستیار بومی خود گوگل، یعنی جمینای (Gemini)، در اختیار دارد.[6]

دستور الزام‌آور تبادل داده‌ها

الزام کمیسیون به تبادل داده‌ها، مستقیماً دست‌اندازی به سیاهه کوئری‌هایی است که مدل‌های مدرن جست‌وجو و هوش مصنوعی بر پایه آن‌ها آموزش می‌بینند. رگولاتورها معتقدند بدون دستیابی به داده‌های واقعی جست‌وجو در دنیای واقعی، موتورهای جست‌وجوی رقیب و چت‌بات‌های نوظهور اساساً توانایی تنظیم الگوریتم‌هایشان را برای رقابت با جایگاه بلامنازع گوگل نخواهند داشت.[2][7]

داده‌هایی که اشتراک‌گذاری آن‌ها اجباری شده، شامل اطلاعات ناشناس درباره کوئری‌های کاربران، رتبه‌بندی نتایج، کلیک‌ها و بازدیدها است. اتحادیه اروپا صراحتاً خواستار تحویل جزئیات حساب‌های کاربری یا تاریخچه خام و پالایش‌نشده افراد نشده و صرفاً سیگنال‌های رفتاری تجمیعی را خواسته که به موتور جست‌وجو می‌فهمانند کدام نتیجه به یک کوئری پاسخ داده است.[7]

کمیسیون اروپا برای کاستن از خطرات واضح حفظ حریم خصوصی، چارچوبی چندلایه برای ناشناس‌سازی را با همکاری هیئت حفاظت از داده‌های اروپا تدوین کرده است. به باور رگولاتور، این سازوکار همه نشانه‌های شناسایی هویت را پیش از خروج کوئری و رسیدن به رقیب می‌زداید و از انطباق آن با مقررات حفاظت از داده‌های عمومی (GDPR) اطمینان حاصل می‌کند.[6]

گوگل اما این اطمینان‌بخشی را نمی‌پذیرد و این الزام قانونی را افشای بی‌ملاحظه داده‌های شهروندان قلمداد می‌کند. الیور بتل، مدیر ارشد رقابت در گوگل، می‌گوید این دستور شرکت را مجبور می‌کند تا داده‌های حساس را بدون ناشناس‌سازی کافی، بدون آگاهی کاربران و بدون رضایت صریح آنان به نهادهای تجاری بدهد.[6]

بتل در بیانیه‌ای عمومی تصریح کرد: «کاربران حساس‌ترین پرسش‌های خود، از دغدغه‌های پزشکی گرفته تا مسائل عاطفی را در جست‌وجو وارد می‌کنند. اجبار ما به انتشار این کوئری‌های شخصی بدون حفاظ‌های امنیتی مناسب، لطمه‌ای غیرقابل‌برگشت به حریم خصوصی افراد وارد می‌کند.»[6]

دسترسی عمیق به سطح سیستم‌عامل

جبهه دوم شکایت گوگل متوجه ساختار فنی سیستم‌عامل اندروید است. در حال حاضر، دستیار هوش مصنوعی جمینای می‌تواند با نمایشگر خاموش به عبارت فعال‌ساز گوش دهد، محتوای روی صفحه را بخواند و حتی از طریق شبیه‌سازی لمس و تایپ، فرامینی را در سایر برنامه‌ها به اجرا درآورد.[4][6]

دستور قانون بازارهای دیجیتال می‌خواهد این امتیازات دقیقاً به عامل‌های هوش مصنوعی رقیب، نظیر چت‌جی‌پی‌تی (ChatGPT) شرکت اوپن‌ای‌آی یا پرپلکسیتی (Perplexity) هم تفویض شود. کمیسیون معتقد است این برابری دسترسی برای حفظ حق انتخاب کاربر ضروری است تا بتواند در صورت تمایل، جمینای را کاملاً با گزینه‌ای شخص ثالث جایگزین کند.[4][6]

پاسخ گوگل این است که اعطای چنین مجوزهای قدرتمندی به اپلیکیشن‌های دانلودشده از اینترنت که توسط سازندگان سخت‌افزار ارزیابی و تأیید نشده‌اند، رخنه‌های امنیتی جدی باز می‌کند. این شرکت هشدار می‌دهد که دستور مذکور لایه‌های محافظتی حیاتی را سست کرده و راه را برای نفوذ بدافزارها به‌منظور شنود میکروفون یا خواندن اطلاعات حساس روی صفحه باز می‌گذارد.[4][6]

پیچیدگی فنی عملکرد عامل‌های خودکار هوش مصنوعی، ماجرا را فراتر از یک بحث حقوقی ساده برده است. در حالی که کمیسیون روی عقب‌ماندگی رقابتی نرم‌افزارهای خارجی تمرکز کرده، سپردن دسترسی دائم صفحه نمایش و میکروفون به یک مدل هوش مصنوعی بیرونی، مدل تهدید امنیتی دستگاه را دستخوش تغییری بنیادین می‌کند.[6]

عاملی که قرار است بتواند از طرف کاربر تاکسی اینترنتی بگیرد، به‌ناچار نیازمند مجوزهایی است که در عمل به آن امکان خواندن جزئیات کارت‌های بانکی یا دریافت کدهای تایید دو مرحله‌ای پیامکی را هم می‌دهد. گوگل مدعی است مجبور کردن سیستم‌عامل به چنین ادغام‌هایی، ماهیت سازوکار سدبندی (Sandbox) را که برنامه‌ها را در قرنطینه امن نگه می‌دارد، خدشه‌دار می‌سازد.[6]

جدول زمانی تمکین و اجرای احکام

طرح شکایت در دادگاه عمومی اتحادیه اروپا در لوکزامبورگ به خودی خود باعث تعلیق اجرای دستورهای کمیسیون نمی‌شود. طبق رویه‌های حقوقی اتحادیه اروپا، سررسیدهای قانونی همچنان الزام‌آورند، مگر اینکه دادگاه صراحتاً حکم به توقف موقت بدهد؛ موضوعی که خود مستلزم درخواستی جداگانه و موفقیت در آن پرونده است.[2][4]

این یعنی گوگل هم‌زمان با نبرد حقوقی ناگزیر است زیرساخت فنی تحویل داده‌های جست‌وجو را تا ژانویه ۲۰۲۷ آماده کند و سازگاری اندروید را نیز تا تابستان ۲۰۲۷ پیاده‌سازی نماید. این شرکت زیر بار دوگانه دفاع در دادگاه و توسعه توانمندی‌های فنی لازم برای تمکین قرار گرفته است.[4][6]

عدم تمکین به قانون بازارهای دیجیتال جریمه‌های مالی سنگینی دارد که متناسب با درآمد شرکت دروازه‌بان محاسبه می‌شود؛ از جمله جریمه‌هایی تا سقف ۱۰ درصد از کل درآمد سالانه جهانی شرکت که در صورت تکرار تخلف به ۲۰ درصد می‌رسد، به‌علاوه جریمه‌های روزانه که می‌تواند تا ۵ درصد از میانگین فروش روزانه شرکت تعیین شود.[2]

شکاف گسترده‌تر میان غول‌های سیلیکون‌ولی و بروکسل

شکایت تازه گوگل گامی دیگر در تنش دنباله‌دار میان ابرشرکت‌های فناوری آمریکا و نهادهای تنظیم‌گر اروپایی بر سر قلمرو اختیارات قانون بازارهای دیجیتال است. این قانون تدوین شد تا مزیت‌های ساختاری و انحصاری پلتفرم‌های مسلط مهار شود، اما شرکت‌های فناوری حالا همین مزایا را به عنوان سپر امنیتی و محافظ کاربر توجیه می‌کنند.[3][5]

در سوی دیگر، رقبا استدلال‌های امنیتی و حریم خصوصی گوگل را رد کرده‌اند. داک‌داک‌گو (DuckDuckGo)، موتور جست‌وجوی رقیب، با اعلام حمایت قاطع از موضع کمیسیون اروپا، روش ناشناس‌سازی داده‌ها را کاملاً استوار ارزیابی کرد و شکایت گوگل را صرفاً ترفندی برای خرید زمان و حفظ سیطره انحصاری خواند.[2]

حکم نهایی دادگاه لوکزامبورگ، رویه‌ای تاریخ‌ساز برای نحوه اعمال قانون بازارهای دیجیتال در سراسر صنعت فناوری بر جای خواهد گذاشت؛ حکمی که روشن می‌کند آیا دلایل فنی مربوط به معماری امنیتی یک پلتفرم غالب می‌تواند بر احکام رگولاتوری برای از بین بردن مزیت انحصاری آن چیره شود یا خیر.[2][5]