تحلیل سیگنال‌های متناقض سیاست خارجی ایران در مجمع عمومی سازمان ملل

در بعدازظهر روز چهارشنبه، اول مهر ۱۴۰۵ (۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶)، مسعود پزشکیان در راهروهای سازمان ملل متحد تصمیم گرفت متنی را که از پیش برای سخنرانی در هشتاد و یکمین مجمع عمومی آماده کرده بود، کنار بگذارد. او پس از شنیدن سخنان تند دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، لحن خود را تغییر داد تا به گفته خودش «واقعیت‌هایی را که آمریکا بر ملت ایران اعمال می‌کند» بیان کند. این تصمیم لحظه‌آخری، نقطه آغاز یکی از پیچیده‌ترین نمایش‌های دیپلماتیک جمهوری اسلامی در ۴ سال گذشته بود؛ نمایشی که در آن سیگنال‌های آشتی‌جویانه با نمایش‌های نمادین تقابل در هم آمیخت.[7]

استدلال اصلی این تحلیل آن است که رفتار هیئت ایرانی در نیویورک، بیش از آنکه یک استراتژی منسجم در سیاست خارجی باشد، بازتابی از توازن قوای شکننده در داخل ایران است. دولت جدید تلاش می‌کند راهی برای کاهش تحریم‌ها بیابد، اما همزمان باید به هسته سخت قدرت در تهران اطمینان دهد که از خطوط قرمز عبور نکرده است. مصاحبه پزشکیان با شبکه فاکس‌نیوز دقیقاً همین تنش را برجسته کرد؛ جایی که او از آمادگی برای توافق و کاهش غلظت اورانیوم غنی‌شده سخن گفت، اما در برابر پرسش صریح مجری درباره اینکه «چه کسی واقعاً حکومت ایران را اداره می‌کند» و آیا سپاه پاسداران از این توافق تبعیت خواهد کرد، پاسخ روشنی نداشت.[4]

شواهد این دوگانگی در راهروهای سازمان ملل به وضوح قابل مشاهده بود. از یک سو، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در دیدارهای حاشیه‌ای خود با تحلیلگران اندیشکده‌ها پیشنهاد داد که اگر کاخ سفید با طرح پیشنهادی ایران موافقت کند، مسیر استراتژیک تنگه هرمز می‌تواند ظرف ۷ روز بازگشایی شود. این یک سیگنال کاملاً عمل‌گرایانه و مبتنی بر منافع اقتصادی بود که نشان می‌داد تیم دیپلماسی دولت چهاردهم به دنبال یک معامله سریع برای کاهش فشارهای اقتصادی است.[3]

اما از سوی دیگر، تقابل‌های نمادین و ایدئولوژیک با شدت تمام جریان داشت. در جریان مجمع عمومی، دنی دنون، سفیر اسرائیل در سازمان ملل، با در دست داشتن ۱ دستگاه اینترنت ماهواره‌ای استارلینک به سراغ نماینده جمهوری اسلامی رفت و با طعنه گفت که این دستگاه را برای دسترسی مردم ایران به اینترنت آزاد آورده است. سفیر اسرائیل مستقیماً به نماینده ایران گفت: «ما مردم ایران را دوست داریم و برای تغییر رژیم در آنجا دعا می‌کنیم».[2][5]

هیئت ایرانی نیز در واکنش به این فضا، هنگام آغاز سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، به همراه ده‌ها نفر از نمایندگان سایر کشورها سالن اصلی مجمع عمومی را ترک کرد. این رد و بدل شدن «هدایای» نمادین و رفتارهای اعتراضی، در کنار تاکید پزشکیان بر عدم تجاوز نظامی ایران در ۲۰۰ سال گذشته، نشان‌دهنده آن است که بخش ایدئولوژیک سیاست خارجی ایران همچنان بر هرگونه ابتکار عمل دیپلماتیک سایه انداخته است.[2][3]

برای درک بهتر این سیگنال‌های متناقض، باید به واکنش‌های داخلی در تهران نگاه کرد. در روز ۲ مهر ۱۴۰۵، سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهوری پیشین ایران، در پیامی رسمی مواضع پزشکیان را «شجاعانه، بی‌تکلف و سنجیده» خواند. خاتمی در پیام خود تاکید کرد که این سفر فرصتی ملی برای همدلی ۳ قوه و ارکان حکومت فراهم کرده تا «کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین مسیر برون‌رفت از بحران» پیدا شود.[1][6]

حمایت تمام‌قد رهبر نمادین جناح اصلاح‌طلب از پزشکیان، نشان می‌دهد که پایگاه اجتماعی و سیاسی دولت، این سفر را یک پیروزی در جهت عادی‌سازی روابط می‌داند. خاتمی سخنان پزشکیان را «زبان حال اکثریت مردم» دانست که در میانه تحریم‌های ظالمانه، خواهان توسعه و صلح هستند. این حمایت، در واقع تلاشی برای تقویت موقعیت پزشکیان در برابر منتقدان داخلی تندرو است که هرگونه مذاکره با غرب را خیانت تلقی می‌کنند.[6]

با این حال، قوی‌ترین استدلال مخالف در برابر خوش‌بینی اصلاح‌طلبان این است که در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی، رئیس‌جمهور تصمیم‌گیرنده نهایی در پرونده‌های کلان امنیتی و هسته‌ای نیست. همان‌طور که مجری فاکس‌نیوز در مصاحبه‌ای ۴۵ دقیقه‌ای به درستی اشاره کرد، تضمین تبعیت نهادهای نظامی مانند سپاه پاسداران از هرگونه توافق احتمالی، چالش اصلی دولت است. اگر هسته سخت قدرت در تهران احساس کند که دیپلماسی نیویورک به معنای عقب‌نشینی از مواضع منطقه‌ای است، به راحتی می‌تواند تمام دستاوردهای تیم عراقچی را خنثی کند.[4]

پزشکیان خود نیز به این محدودیت‌ها واقف است. او در سخنانش تاکید کرد که ایران به دنبال سلاح هسته‌ای نیست، اما از علم هسته‌ای صرف‌نظر نخواهد کرد و قدرت نظامی را برای دفاع از خود ضروری می‌داند. این ادبیات، تلاشی برای ایجاد یک نقطه تعادل بود؛ پیامی به غرب که ایران آماده مذاکره است، و پیامی به داخل که دولت از خطوط قرمز نظامی و هسته‌ای نظام عبور نکرده است.[7]

عدم قطعیت اصلی در ماه‌های آینده این است که آیا این «سیگنال‌های دوگانه» می‌توانند به یک سیاست واحد و کارآمد تبدیل شوند؟ پیشنهاد بازگشایی تنگه هرمز در ازای پذیرش طرح ایران، نشان می‌دهد که تهران ابزارهای فشار خود را برای امتیازگیری روی میز گذاشته است. اما تا زمانی که معمای قدرت در داخل ایران حل نشود و مشخص نگردد که آیا نهادهای نظامی با این رویکرد تعاملی همراهی خواهند کرد یا خیر، هرگونه توافقی شکننده خواهد بود.[3]

بررسی دقیق دستاوردهای سفر نیویورک ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که این رویداد را نمی‌توان تنها از دریچه روابط بین‌الملل تحلیل کرد. این سفر، آینه‌ای تمام‌نما از سیاست داخلی ایران بود. پزشکیان با تغییر متن سخنرانی خود و تلاش برای پاسخگویی همزمان به انتظارات رای‌دهندگان داخلی، حامیان اصلاح‌طلب و هسته سخت قدرت، نشان داد که دیپلماسی ایران در حال حاضر بیش از آنکه به دنبال حل مناقشات جهانی باشد، درگیر مدیریت بحران‌های داخلی و حفظ بقای اقتصادی است.[1][7]

موفقیت این استراتژی دوگانه اکنون در گرو واکنش پایتخت‌های غربی است. اینکه آیا ایالات متحده این سیگنال‌های متناقض را به عنوان نشانه‌ای از ضعف و سردرگمی تفسیر خواهد کرد، یا به عنوان فرصتی واقعی برای باز کردن گره‌های کور دیپلماتیک، مسیر ماه‌های آینده را تعیین می‌کند. تا آن زمان، طناب‌بازی مسعود پزشکیان بر فراز شکاف‌های عمیق سیاست داخلی ایران ادامه خواهد یافت.