تلاش ایلام برای ثبت جهانی ۱۶ اثر میراث ناملموس؛ از آواهای باستانی تا گلیم نقش‌برجسته

مسیر جهانی شدن یک خرده‌فرهنگ، از دل دشت‌ها و چادرهای عشایری آغاز نمی‌شود؛ بلکه روی میزهای اداری و در قالب پرونده‌های قطور مستندسازی شکل می‌گیرد. جایی که کارشناسان باید تصمیم بگیرند کدام آوا، کدام مهارت سنتی یا کدام آیین بومی، وزن و غنای کافی برای معرفی به سازمان یونسکو را دارد. این مرحله، همان نقطه عطفی است که سرنوشت یک سنت محلی را از فراموشی در گذر زمان، به ثبت در حافظه جهانی تغییر می‌دهد. اکنون، استان ایلام دقیقا در همین مرحله سرنوشت‌ساز قرار گرفته است و با تدوین پرونده ۱۶ اثر ناملموس، تلاش می‌کند تا بخشی از روح زاگرس را در فهرست میراث جهانی جاودانه کند.[1][3]

رائد ناصری‌فر، معاون میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان ایلام، در روز یکم مهر ۱۴۰۵ به طور رسمی اعلام کرد که مکاتبات و پیگیری‌های لازم برای جهانی شدن این ۱۶ اثر با وزارتخانه متبوع انجام شده است. این اقدام، گامی بلند برای استانی محسوب می‌شود که با ۵۸۰ هزار نفر جمعیت، کم‌جمعیت‌ترین استان ایران است اما به دلیل موقعیت جغرافیایی و کوهستانی‌اش، همواره یکی از پاسداران اصلی سنت‌های کهن ایرانی بوده است. ارسال این پرونده‌ها به تهران، نشان‌دهنده عزم جدی مدیران استانی برای خروج از سایه و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی ایلام به جامعه بین‌المللی است.[1][2]

در میان این ۱۶ اثری که برای ارزیابی جهانی پیشنهاد شده‌اند، نام‌هایی به چشم می‌خورد که برای زاگرس‌نشینان با زندگی روزمره گره خورده است. از برجسته‌ترین این موارد می‌توان به «آوای باستانی خوره» و «دوزله‌نوازی» اشاره کرد که بخش مهمی از موسیقی مقامی این خطه را تشکیل می‌دهند. در کنار موسیقی، «مهارت بافت گلیم نقش‌برجسته» نیز به عنوان یکی از اصیل‌ترین هنرهای دستی زنان ایلامی در این فهرست جای گرفته است؛ هنری که تار و پود آن با رنگ‌های طبیعی و نقوش الهام‌گرفته از طبیعت کوهستانی منطقه بافته می‌شود و شهرت آن پیش از این نیز از مرزهای استان فراتر رفته بود.[1][3]

بخش دیگری از این پرونده‌ها به آیین‌های اجتماعی و مهارت‌های زیستی اختصاص دارد. «مراسم سنتی چمر» که یکی از باشکوه‌ترین و حزن‌انگیزترین آیین‌های سوگواری در میان اقوام غرب کشور است، به عنوان نمادی از همبستگی اجتماعی در روزهای سخت، برای ثبت جهانی پیشنهاد شده است. همچنین «مهارت پخت نان ساجی»، نانی که روی صفحات فلزی محدب پخته می‌شود و عطر آن یادآور زندگی عشایری است، در کنار «مهارت برداشت سنتی نمک» که در زبان محلی به آن «خوالین» می‌گویند، از دیگر گزینه‌های این فهرست هستند. این موارد صرفا چند رسم قدیمی نیستند، بلکه شناسنامه هویتی مردمی محسوب می‌شوند که قرن‌ها در برابر ناملایمات طبیعت دوام آورده‌اند.[1][3]

شگفت‌انگیزترین بخش این پرونده‌ها، ریشه‌های عمیق تاریخی آن‌هاست که به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. به گفته ناصری‌فر، برخی از این نواها مانند «نوایی از باستان تا هزاره سوم» ریشه در تمدن باستانی حوری دارد؛ تمدنی که مردمانش در دوران باستان در کوهستان‌های زاگرس می‌زیستند و فرهنگ غنی آن‌ها همچنان در رگ‌های این منطقه جاری است. این پیوند تاریخی نشان می‌دهد که آنچه امروز به عنوان موسیقی محلی شنیده می‌شود، در واقع پژواک صداهایی است که از هزاره‌های پیشین سینه به سینه منتقل شده است.[1]

این ادعاها صرفا بر پایه افسانه‌ها و داستان‌های محلی استوار نیستند، بلکه شواهد باستان‌شناختی محکمی نیز برای آن‌ها وجود دارد. کارشناسان پس از ۳۰ سال پژوهش مستمر و کشف فلوت‌ها و سازهای پیش از تاریخ در تپه‌های باستانی استان ایلام، به این نتیجه رسیده‌اند که غرب این استان، خاستگاه بسیار مهمی برای آواهای باستانی است. این آواها که روزگاری از دل میدان‌های نبرد برای تهییج جنگجویان و یا در دشت‌های سرسبز برای شکرگزاری از طبیعت برمی‌خاستند، امروز به عنوان میراثی زنده، روایتگر اتحاد و همبستگی مردم محلی هستند.[1]

تلاش برای ثبت جهانی این ۱۶ اثر در حالی صورت می‌گیرد که ایلام پیش از این نیز کارنامه قابل قبولی در ثبت ملی آثار خود داشته است. تا به امروز ۸۲ اثر ناملموس از این استان در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این آثار در شش دسته کلی شامل باورها، آواها و نواها، بازی‌های بومی و محلی، صنایع دستی و هنرهای بومی، و مراسمات عزاداری طبقه‌بندی می‌شوند. همچنین در حوزه میراث طبیعی، ۸۸ گونه پرنده بومی این استان نیز در فهرست آثار ملی جای گرفته‌اند که نشان‌دهنده تنوع زیستی و فرهنگی بی‌نظیر این منطقه است.[1]

ثبت جهانی نیازمند عبور از استانداردهای سخت‌گیرانه یونسکو، مستندسازی دقیق و اثبات زنده بودن این سنت‌ها در میان نسل امروز است. ناصری‌فر با تاکید بر اهمیت این رویداد و چشم‌انداز آینده می‌گوید: «ثبت جهانی میراث ناملموس، به معرفی شکوه و عظمت تمدن ایران اسلامی در دنیا کمک می‌کند. ادامه این روند، زمینه‌ساز معرفی هرچه بیشتر فرهنگ و تمدن استان خواهد بود؛ البته این مهم، نیازمند همکاری همه دستگاه‌های فرهنگی و میراثی است.» موفقیت این پرونده‌ها در ارزیابی‌های بین‌المللی، گام بعدی ایلام برای تبدیل شدن به یک مقصد پایدار گردشگری فرهنگی خواهد بود.[1]