سه خط و دو زبان: سنگ رشید چگونه قفل هیروگلیف‌های مصری را شکست

برای ۱۴۰۰ سال - یعنی تقریباً همان فاصله‌ زمانی بین سقوط امپراتوری روم تا اختراع گوشی‌های هوشمند - زبان نوشتاری مصر باستان کاملاً ناخوانا بود. آخرین کتیبه تاریخ‌دار هیروگلیف در سال ۳۹۴ میلادی در معبد فیله تراشیده شد. پس از آن، معنای آوایی نمادها دود شد و به هوا رفت و تمدنی به جا ماند که می‌شد آن را دید، اما صدایش را نمی‌شد شنید.[3][4]

این سکوت سنگین در اواسط ژوئیه ۱۷۹۹ شکست. گروهی از سربازان فرانسوی تحت فرمان ناپلئون بناپارت در حال توسعه پایه‌های قلعه ژولین در نزدیکی شهر بندری رشید (که فرانسوی‌ها به آن روزتا می‌گفتند) بودند. افسری به نام پیر-فرانسوا بوشار متوجه یک تخته‌سنگ تیره و سنگین از جنس گرانودیوریت شد که در یک دیوار قدیمی کار گذاشته شده بود. این سنگ ۷۶۰ کیلوگرم وزن و ۱۱۴.۴ سانتی‌متر ارتفاع داشت. نکته حیاتی ماجرا این بود که روی سطح صیقلی آن، سه نوار مجزا از متن به چشم می‌خورد.[1][3]

بخش بالایی که به شدت آسیب دیده بود، شامل ۱۴ سطر هیروگلیف بود. بخش میانی ۳۲ سطر از یک خط پیوسته و ناشناخته را در خود داشت. و بخش پایینی شامل ۵۴ سطر به زبان یونانی باستان بود. از آنجا که دانشمندان اواخر قرن هجدهم می‌توانستند یونانی باستان را مثل بلبل بخوانند، متن پایینی خیلی زود هدف و کاربرد این سنگ را برملا کرد.[1][5]

این متن در واقع فرمانی بود که توسط شورای کاهنان در ممفیس در سال ۱۹۶ قبل از میلاد صادر شده بود و در اولین سالگرد تاج‌گذاری پادشاه بطلمیوس پنجم، بر کیش الهی او مهر تأیید می‌زد. متن پر بود از جزئیات معافیت‌های مالیاتی، موقوفات معابد و البته دین‌داری و تقوای پادشاه.[1][3]

اما مهم‌تر از همه، متن یونانی با یک دستورالعمل خودارجاع به پایان می‌رسید: این فرمان باید روی یک لوح سنگی سخت با «حروف مقدس، بومی و یونانی» حک می‌شد. سربازان فرانسوی در واقع به یک کلید ترجمه دوزبانه برخورد کرده بودند. این سنگ ثابت کرد که آن سه خط، تنها نماینده دو زبان هستند. هیروگلیف (خط مقدس) و دموتیک (خط روزمره) صرفاً دو روش متفاوت برای نوشتن همان زبان مصری بودند، در حالی که زبان یونانی در خدمت تشکیلات اداری بطلمیوسی بود.[1][4]

پس از شکست فرانسوی‌ها از بریتانیا در مصر در سال ۱۸۰۱، این سنگ طبق معاهده اسکندریه تسلیم بریتانیایی‌ها شد. سنگ رشید در سال ۱۸۰۲ به موزه بریتانیا در لندن رسید و از آن زمان تاکنون تقریباً بی‌وقفه در معرض دید عموم قرار داشته است. اما خب، داشتن سنگ یک چیز بود و خواندنش چیزی دیگر.[1]

مسابقه برای رمزگشایی از این خطوط بیش از دو دهه طول کشید. فرض اولیه در تمام آکادمی‌های اروپایی این بود که هیروگلیف‌ها کاملاً ایدئوگرافیک (مفهوم‌نگار) هستند - یعنی نوعی تصویرنویسی که در آن هر نماد نشان‌دهنده یک کلمه کامل یا یک مفهوم عرفانی است و هیچ صدای آوایی ندارد.[4][6]

توماس یانگ، دانشمند همه‌چیزدان بریتانیایی، در سال ۱۸۱۴ اولین پیشرفت ساختاری را رقم زد. یانگ با تمرکز بر خط میانی که امروزه به نام دموتیک شناخته می‌شود، متوجه شد که این خط کاملاً نمادین نیست. او موفق شد کارتوش‌ها - همان حلقه‌های بیضی‌شکلی که هیروگلیف‌های خاصی را در بر می‌گرفتند - را با نام آوایی «بطلمیوس» در متن یونانی تطبیق دهد.[3][4]

با این حال، کار یانگ گره خورد؛ او نمی‌توانست بپذیرد که سیستم گسترده‌تر هیروگلیف می‌تواند خارج از اسامی خارجی هم آوایی باشد. این جهش مفهومی به دوش دانشمند فرانسوی، ژان-فرانسوا شامپولیون افتاد که نسخه‌های کپی‌شده از سنگ را در کنار سایر آثار باستانی مصر مطالعه می‌کرد.[4][6]

شامپولیون یک برگ برنده حیاتی داشت: او به زبان قبطی مسلط بود؛ زبان مذهبی کلیسای مسیحی مصر و نواده مستقیم و زبانی مصر باستان. این تسلط به او اجازه داد تا ساختارهای گرامری و واژگانی را تشخیص دهد که یانگ از درک آن‌ها عاجز بود.[2][6]

در سپتامبر ۱۸۲۲، شامپولیون متوجه شد که هیروگلیف‌ها یک سیستم ترکیبی هستند. آن‌ها نه فقط ایدئوگرام بودند و نه صرفاً یک الفبا. آن‌ها ترکیب پیچیده‌ای از نشانه‌های آوایی (برای بیان صداها)، ایدئوگرام‌ها (برای بیان کلمات) و نشانه‌های تعیین‌کننده (برای روشن کردن معنا) بودند.[2][6]

طبق روایت‌های تاریخی، شامپولیون پس از رمزگشایی نام «رامسس» از یک کتیبه معبد دیگر با استفاده از چارچوب آوایی جدیدش، در ۱۴ سپتامبر ۱۸۲۲ با سرعت به سمت دفتر برادرش دوید، فریاد زد «Je tiens mon affaire!» (یافتم!) و از شدت خستگی از حال رفت.[2]

در ۲۷ سپتامبر ۱۸۲۲، شامپولیون یافته‌های خود را به طور رسمی در نامه‌ای به نام «Lettre à M. Dacier» در آکادمی کتیبه‌ها و ادبیات در پاریس ارائه کرد. این ارائه اساساً رشته مصرشناسی را از نو نوشت و ثابت کرد که خط باستانی را می‌توان به صورت سیستماتیک خواند.[2][6]

سنگ رشید با ارائه ارزش‌های آوایی نشانه‌ها، به عنوان یک پل زبانی در طول هزاره‌ها عمل کرد. این سنگ به دانشمندان امروزی اجازه داد تا «کتاب مردگان» را بخوانند، پاپیروس‌های اداری پادشاهی نوین را درک کنند و در نهایت، صدای مصریان باستان را از زبان خودشان بشنوند.[4][5]