دادستانی منهتن ۵ میلیون دلار آثار باستانی غارت‌شده سوریه، از جمله نقش‌برجسته پالمیرا را به خانه بازگرداند

یک نقش‌برجسته آهکی هزار پوندی که از دیوار آرامگاهی در شهر باستانی پالمیرا کنده شده بود، در نیویورک جا خوش کرده بود، آن هم درست در روزهایی که زادگاهش داشت با خاک یکسان می‌شد. روز چهارشنبه، این مجسمه تدفینی متعلق به اواخر قرن دوم میلادی، همراه با ۳۵ اثر باستانی غارت‌شده دیگر که بیش از ۵ میلیون دلار ارزش دارند، توسط دفتر دادستانی منطقه منهتن رسماً به مردم سوریه بازگردانده شد.[1][2][4]

مراسم استرداد این آثار، درست در زمانی که احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، به سفر خود برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل پایان می‌داد، لحظه‌ای نادر از احیای فرهنگی برای کشوری است که میراثش در طول ۱۳ سال جنگ داخلی به تاراج رفته است. آلوین براگ، دادستان منهتن، در بیانیه‌ای با اشاره به اینکه این تحقیقات جهانی «به‌شدت پیچیده» و «چندوجهی» بوده، گفت: «مراسم استرداد یادآوری قدرتمندی است که حفظ میراث فرهنگی فراتر از هر مرز یا ملیتی است.»[1][2][4]

محموله کشف‌شده بیشتر شبیه به سیاهه اموال دنیای باستان است. این مجموعه شامل موزاییک «تِلِته و اروس»، یک کف‌پوش پهناور متعلق به قرن سوم پیش از میلاد که یک عروسی اساطیری را به تصویر می‌کشد، و سه بت زنانه سوری-هیتی از هزاره دوم پیش از میلاد است. سفر این بت‌ها به نیویورک به شکل عجیبی وقیحانه بود: طبق اسناد دادگاه، یک گالری‌دار عکسی از یکی از این بت‌ها را به خریدار احتمالی نشان داده بود که هنوز شکسته و پوشیده از خاک بود؛ انگار که تازه از گودال غارتگران بیرون کشیده شده باشد.[2]

این آثار از چنگ مجموعه‌های پر زرق‌وبرق و شبکه‌های ادعایی قاچاق بیرون کشیده شدند. سیزده قطعه مستقیماً از موزه هنر متروپولیتن ضبط شد. چهار قطعه دیگر هم از مجموعه ۷۰ میلیون دلاری مایکل استاینهارت، میلیاردر سرشناس آمریکایی به دست آمد؛ کسی که در سال ۲۰۲۱ پذیرفت تا آخر عمر از خرید آثار باستانی محروم شود.[2][4]

اما ردپای بخش عمده‌ای از این گنجینه‌های خاورمیانه و شمال آفریقا - از جمله نقش‌برجسته پالمیرا و ۱۴ موزاییک رومی - به ژرژ لطفی رسید؛ یک داروساز لبنانی که ظاهراً تغییر شغل داده و به یک قاچاقچی پرکار آثار باستانی تبدیل شده بود. واحد قاچاق آثار باستانی دادستانی منهتن، این موزاییک‌ها را در سال ۲۰۲۱ از انباری متعلق به لطفی کشف و ضبط کرد؛ او اکنون تحت تعقیب حکم بازداشت سال ۲۰۲۲ و اعلان قرمز اینترپل در سال ۲۰۲۳ است.[2][4]

برای مقامات سوری، این تحویل و تحول چیزی فراتر از پس گرفتن چند تکه سنگ و شیشه دزدیده‌شده است؛ این یک سیگنال دیپلماتیک است. محمد ناصر کنتری، کاردار سفارت سوریه در واشنگتن گفت: «از طریق همکاری سوریه و آمریکا، سرانجام بخشی از تاریخ سوریه به خانه بازمی‌گردد.» او خاطرنشان کرد که این تلاش مشترک نشان می‌دهد چگونه تعهد متقابل به حفاظت از میراث می‌تواند «پل‌های ماندگاری» بین دو ملت بسازد.[1][2]

زمان‌بندی این استرداد اصلاً تصادفی نیست. این اتفاق با تلاش‌های گسترده‌تر تحت حمایت آمریکا برای بازگرداندن سوریه به صحنه بین‌المللی پس از برکناری بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ همزمان شده است. تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه و عراق، در این مراسم حضور یافت تا بر حمایت واشنگتن از دولت جدید دمشق تاکید کند.[4]

بازگشت نقش‌برجسته پالمیرا طنین سنگین و ویژه‌ای دارد. این پادشاهی باستانی صحرا، زمانی که نیروهای داعش در سال ۲۰۱۵ آن را تصرف کردند و معابد بل و بعل‌شمین را منفجر و طاق پیروزی را ویران کردند، به نمادی از ویرانی فرهنگی تبدیل شد. این مجسمه آهکی از یک مرد لمیده و خانواده‌اش، درست قبل از شروع آن ویرانی‌ها به دبی قاچاق شد و همین موضوع آن را به یکی از معدود قطعات بازمانده از یک بافت معماری ازدست‌رفته تبدیل کرده است.[1][2][4]

دفتر دادستانی منهتن تاکنون بیش از ۶۲۰۰ گنجینه فرهنگی را به ۴۰ کشور بازگردانده است؛ کارزار گسترده‌ای که موزه‌ها و مجموعه‌داران خصوصی را مجبور کرده تا با پیشینه تاریک و مبهم دارایی‌های ارزشمند خود روبرو شوند. برای این ۳۶ قطعه‌ای که راهی دمشق هستند، قدم بعدی پیدا کردن خانه‌ای امن در کشوری است که تازه در ابتدای راه بازسازی نهادهای خود قرار دارد.[2][5]