رفتن به محتوای اصلی
کیهان‌شناسیتلسکوپ اقلیدس· 7 دقیقه مطالعه· در علم

تلسکوپ فضایی اقلیدس نخستین داده‌های جامع و دقیق‌ترین نقشه سه‌بعدی کیهان را منتشر کرد

آژانس فضایی اروپا با انتشار نخستین مجموعه بزرگ از داده‌های تلسکوپ اقلیدس، شامل رصد بیش از ۹۰۰ میلیون کهکشان، گام بی‌سابقه‌ای برای درک ماده تاریک و انرژی تاریک برداشت.

به قلم ندا وزیری

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

آژانس فضایی اروپا (ESA) در تاریخ ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، نخستین مجموعه جامع از داده‌های تلسکوپ فضایی اقلیدس را با نام «DR1-Foundation» منتشر کرد. این انتشار عظیم که شامل ۱.۷ پتابایت اطلاعات خام و پردازش‌شده است، حاصل ۱۳ ماه رصد پیوسته آسمان است. این داده‌ها پایه‌ای برای دقیق‌ترین نقشه سه‌بعدی کیهان محسوب می‌شوند.[1][2]

این تلسکوپ که در ژوئیه ۲۰۲۳ به فضا پرتاب شد، اکنون توانسته است نور بیش از یک میلیارد جرم کیهانی را ثبت کند. منطقه رصدشده در این فاز، حدود ۱۹۰۰ درجه مربع از آسمان را می‌پوشاند که معادل مساحت ۹۵۰۰ ماه کامل در آسمان شب است. با این حال، این وسعت تنها ۱۴ درصد از هدف نهایی ماموریت شش‌ساله اقلیدس را تشکیل می‌دهد.[1][3]

کارول ماندل، مدیر علمی آژانس فضایی اروپا، درباره این دستاورد می‌گوید: «این‌ها بسیار فراتر از تصاویر زیبا هستند؛ امروز یک نقطه عطف علمی در مطالعه ما از کیهان رقم خورده است.» او تاکید کرد که این بزرگترین پیمایش فضایی در نوع خود است که راه را برای کشفیات آینده هموار می‌کند.[1][4]

مکانیسم نقشه‌برداری سه‌بعدی و طیف‌سنجی

اقلیدس برای ساخت این نقشه سه‌بعدی، تنها به ثبت تصاویر دوبعدی از کهکشان‌ها اکتفا نمی‌کند. این تلسکوپ با استفاده از ابزار طیف‌سنج و نورسنج فروسرخ نزدیک (NISP)، فاصله دقیق هر کهکشان را از طریق پدیده‌ای به نام انتقال به سرخ (Redshift) اندازه‌گیری می‌کند. این بُعد سوم، به دانشمندان نشان می‌دهد که هر کهکشان در چه نقطه از فضا و زمان قرار دارد.[1][5]

سازوکار طیف‌سنجی اقلیدس به طور خاص بر روی خطوط انتشار نوری، به ویژه خط «اچ-آلفا» (H-alpha) که توسط هیدروژن ساطع می‌شود، تمرکز دارد. با انبساط کیهان، این خطوط نوری به سمت طول موج‌های بلندتر و قرمزتر کشیده می‌شوند. هرچه میزان این انتقال به سرخ بیشتر باشد، کهکشان در فاصله دورتری از زمین قرار گرفته است.[1][7]

والریا پتورینو، دانشمند پروژه اقلیدس، در این باره توضیح می‌دهد: «این یک تغییر مقیاس بزرگ نسبت به انتشارهای قبلی اقلیدس است که تنها شامل چند روز رصد در حدود ۶۰ درجه مربع بود. ما اکنون بیش از یک سال داده را منتشر می‌کنیم که قفل علوم پیشگامانه را باز می‌کند.»[2][8]

تصویرسازی: خوشه کهکشانی آبل ۳۱۲۸ که در فاصله ۸۰۰ میلیون سال نوری از زمین قرار دارد، یکی از اهداف رصدی اقلیدس است.

این تلسکوپ با قرارگیری در فاصله ۱.۵ میلیون کیلومتری از زمین، از تداخلات جوی در امان است. این موقعیت استراتژیک به ابزار مرئی (VIS) اقلیدس اجازه می‌دهد تا تصاویری با وضوح بسیار بالا از ساختار کهکشان‌ها ثبت کند. ترکیب این تصاویر با داده‌های طیف‌سنجی، اطلاعات بی‌نظیری از ترکیب شیمیایی و حرکت ستارگان ارائه می‌دهد.[1][2][7]

شکارچی عدسی‌های گرانشی و ماده تاریک

یکی از شگفت‌انگیزترین بخش‌های این انتشار داده، شناسایی حدود ۱۵ هزار نامزد برای پدیده «عدسی گرانشی قوی» است. این پدیده زمانی رخ می‌دهد که نور یک کهکشان بسیار دور، در مسیر رسیدن به زمین از کنار یک کهکشان پرجرم‌تر عبور می‌کند. گرانش کهکشان پیش‌زمینه، فضا-زمان را خم کرده و نور را مانند یک عدسی منحرف می‌کند.[3][4][5]

این انحراف نوری باعث می‌شود که ما تصاویر چندگانه، کشیده یا حلقوی از کهکشان پس‌زمینه ببینیم. از آنجا که میزان این خمیدگی مستقیماً به جرم کهکشان پیش‌زمینه بستگی دارد، دانشمندان می‌توانند از این پدیده برای اندازه‌گیری دقیق «ماده تاریک» استفاده کنند. ماده تاریک نامرئی است، اما کشش گرانشی آن بر نور تاثیر می‌گذارد.[1][5]

ناتالی لاینز، عضو کنسرسیوم اقلیدس از دانشگاه پورتسموث، می‌گوید: «بیش از ۱۰ سال پیش پیش‌بینی کردیم که اقلیدس در زمینه کشف عدسی‌های گرانشی قوی انقلابی به پا خواهد کرد. آن روز بالاخره فرا رسیده است.» این کاتالوگ جدید، از مجموع تمام کاتالوگ‌های قبلی عدسی‌های گرانشی بزرگتر است.[3]

علاوه بر عدسی‌های گرانشی، داده‌های جدید شامل رصد بیش از ۹۰۰ میلیون کهکشان مجزا است. همچنین، دانشمندان توانسته‌اند ۶۰ میلیون نامزد برای «کوازارها» (اختروش‌ها) پیدا کنند. کوازارها هسته‌های به شدت درخشان کهکشان‌های دوردست هستند که توسط سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم در حال تغذیه، انرژی می‌گیرند.[2][3][6]

مکانیسم همگرایی گرانشی قوی؛ جرمی عظیم در پیش‌زمینه، نور کهکشان‌های دوردست را خم کرده و مانند یک عدسی عمل می‌کند.

رمزگشایی از تار عنکبوت کیهانی

هدف نهایی از جمع‌آوری این حجم عظیم از اطلاعات، بازسازی ساختاری است که به آن «تار عنکبوت کیهانی» (Cosmic Web) می‌گویند. کهکشان‌ها به صورت تصادفی در فضا پراکنده نشده‌اند، بلکه در امتداد رشته‌های عظیمی از ماده تاریک تجمع می‌کنند. در میان این رشته‌ها، فضاهای خالی و پهناوری وجود دارد.[1][6]

با نقشه‌برداری از این شبکه درهم‌تنیده در طول ۱۰ میلیارد سال از تاریخ کیهان، دانشمندان می‌توانند نحوه رشد و تکامل ساختارهای بزرگ‌مقیاس را بررسی کنند. این تکامل مستقیماً تحت تاثیر نبرد دائمی میان گرانش (که ماده را به هم می‌کشد) و انرژی تاریک (که انبساط کیهان را شتاب می‌بخشد) قرار دارد.[1][4][6]

اندی تیلور از دانشگاه ادینبورگ که رهبری بخش زمینی این ماموریت در بریتانیا را بر عهده دارد، می‌گوید: «جهش تکنولوژیکی اقلیدس این است که ما وضوح بالای تصاویر را حفظ می‌کنیم، اما اکنون می‌توانیم حجم‌های عظیمی از آسمان و کیهان را به طور همزمان نقشه‌برداری کنیم.»[4]

داده‌های منتشر شده شامل طیف نوری بیش از ۱۶۰ میلیون منبع کیهانی است. این طیف‌ها مانند اثر انگشت عمل می‌کنند و به اخترفیزیکدانان اجازه می‌دهند تا نوع ستارگان غالب در هر کهکشان، میزان گازهای موجود و حتی وجود سیاه‌چاله‌های فعال در مرکز آن‌ها را با دقت بالایی تعیین کنند.[1][2][7]

اکتشافات غیرمنتظره و مسیر پیش‌رو

در حالی که تیم علمی اقلیدس برای استخراج نتایج اصلی کیهان‌شناسی آماده می‌شود، این داده‌ها اکتشافات غیرمنتظره‌ای نیز به همراه داشته‌اند. چند هفته پیش، اقلیدس یک دنباله‌دار جدید را کشف کرد که به طور تصادفی از یکی از میدان‌های رصدی عمیق شمالی آن عبور می‌کرد.[3]

در موردی دیگر، این تلسکوپ به طور عمدی از میدان‌های رصدی اصلی خود فاصله گرفت تا به مدت ۲۶ ساعت به بیش از ۶۰ میلیون ستاره در برآمدگی مرکزی کهکشان راه شیری خیره شود. هدف از این مانور، جستجو برای یافتن سیارات فراخورشیدی جدید با استفاده از تکنیک‌های ریزهمگرایی گرانشی بود.[3]

انتشار داده‌های فعلی (DR1-Foundation) تنها یک پیش‌درآمد است. انتظار می‌رود که انتشار کامل و نهایی داده‌های فاز اول (DR1) در اواسط سال ۲۰۲۷ انجام شود. آن مجموعه شامل محصولات پردازش‌شده‌تری مانند محاسبات دقیق همگرایی گرانشی ضعیف و مدل‌سازی خوشه‌های کهکشانی خواهد بود.[3][5][8]

ترکیب کیهان: ماده معمولی تنها ۵ درصد از جهان را تشکیل می‌دهد، در حالی که ماده و انرژی تاریک ۹۵ درصد باقی‌مانده را شامل می‌شوند.

موسسات تحقیقاتی متعددی در سراسر جهان در این پروژه مشارکت دارند. به عنوان مثال، موسسات ماکس پلانک در آلمان قطعات اپتیکی کلیدی را تامین کرده‌اند و موسسه اخترفیزیک جزایر قناری (IAC) در اسپانیا در طراحی الکترونیک کنترل ابزارها نقش اساسی ایفا کرده است. این یک تلاش بین‌المللی با حضور بیش از ۲۰۰۰ دانشمند است.[5][8]

معماهای حل‌نشده فیزیک بنیادی

با وجود این حجم بی‌سابقه از داده‌ها، ماهیت دقیق انرژی تاریک که حدود ۷۰ درصد کیهان را تشکیل می‌دهد، هنوز یک راز سر به مهر است. اقلیدس به ما نشان می‌دهد که جهان چگونه منبسط می‌شود، اما هنوز نمی‌تواند توضیح دهد که چرا این انبساط در حال شتاب گرفتن است.[2][4]

همچنین، درک ما از ماده تاریک که ۲۵ درصد دیگر از محتوای کیهان را شامل می‌شود، صرفاً بر اساس اثرات گرانشی آن است. آیا ماده تاریک از ذرات ناشناخته‌ای مانند «فوتون‌های تاریک» تشکیل شده است؟ داده‌های اقلیدس ممکن است به محدود کردن مدل‌های نظری کمک کند، اما پاسخ قطعی هنوز در دسترس نیست.[2][4]

در نهایت، این نقشه سه‌بعدی به عنوان یک آزمایشگاه غول‌پیکر برای آزمایش نظریه نسبیت عام آلبرت اینشتین در مقیاس‌های کیهانی عمل خواهد کرد. اگر توزیع ماده و سرعت انبساط با پیش‌بینی‌های نسبیت عام همخوانی نداشته باشد، فیزیکدانان مجبور خواهند شد در قوانین بنیادی گرانش تجدید نظر کنند.[1][6]

یکی از مناطق مهمی که در این داده‌ها به تصویر کشیده شده، خوشه کهکشانی «آبل ۳۱۲۸» (Abell 3128) است. این خوشه کهکشانی عظیم که در فاصله ۸۰۰ میلیون سال نوری از زمین قرار دارد، یکی از غنی‌ترین اعضای ابرخوشه کهکشانی ساعت (Horologium) محسوب می‌شود. رصد چنین ساختارهای غول‌پیکری به درک نحوه توزیع جرم در کیهان کمک شایانی می‌کند.[5][8]

بخشی از داده‌های پیمایش وسیع اقلیدس که وسعتی معادل هزاران برابر ماه کامل را در آسمان پوشش می‌دهد.

علاوه بر این، اقلیدس مناطق خاصی را تحت عنوان «میدان‌های عمیق» (Deep Fields) به طور مکرر و در دوره‌های زمانی طولانی‌تر رصد می‌کند. این رصدهای تکراری به تلسکوپ اجازه می‌دهد تا نور بیشتری را جمع‌آوری کرده و کهکشان‌های بسیار کم‌نورتر و دورتری را آشکار کند که قدمت آن‌ها به بیش از ۱۰ میلیارد سال پیش بازمی‌گردد.[1][3]

این رویکرد مشابه باز نگه داشتن شاتر یک دوربین عکاسی برای ثبت تصاویر در محیط‌های کم‌نور است. ترکیب پیمایش‌های وسیع با این میدان‌های عمیق، به اقلیدس قدرتی بی‌نظیر می‌بخشد تا همزمان وسعت و عمق کیهان را با دقتی که پیش از این در هیچ تلسکوپ فضایی دیگری دیده نشده بود، کاوش کند.[1][6]

همانطور که والریا پتورینو تاکید می‌کند: «اقلیدس و ابزارهای آن به طرز فوق‌العاده‌ای خوب عمل می‌کنند. اکتشافات بسیار زیادی هنوز در راه است.» این داده‌ها اکنون در دسترس جامعه علمی جهانی قرار گرفته تا نسل جدیدی از پژوهش‌ها و مقالات بنیادین در حوزه اخترفیزیک شکل بگیرد.[2][3]

آژانس فضایی اروپا و تیم ماموریت 40%کیهان‌شناسان رصدی 30%تحلیلگران و رسانه‌های علمی 30%
آژانس فضایی اروپا و تیم ماموریت
تمرکز بر دستاوردهای مهندسی، حجم بی‌سابقه داده‌ها و موفقیت ابزارهای طیف‌سنجی در فضا.
کیهان‌شناسان رصدی
تاکید بر اهمیت کاتالوگ ۱۵ هزار عدسی گرانشی قوی و قابلیت نقشه‌برداری همزمان از وسعت و عمق کیهان.
تحلیلگران و رسانه‌های علمی
بررسی پیامدهای این داده‌ها برای حل معمای ماده تاریک و انرژی تاریک و مقایسه آن با تلسکوپ‌های قبلی.

منابع

پوشش منابع

8 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

آژانس فضایی اروپا و تیم ماموریت 40%کیهان‌شناسان رصدی 30%تحلیلگران و رسانه‌های علمی 30%
  1. [1]ESAآژانس فضایی اروپا و تیم ماموریت

    Euclid lays the foundation for its best-ever 3D map of the Universe

    مطالعه در ESA →
  2. [2]Space.comکیهان‌شناسان رصدی

    Euclid space telescope unveils its 1st look into the dark universe (video)

    مطالعه در Space.com →
  3. [3]Sky & Telescopeکیهان‌شناسان رصدی

    Euclid Space Telescope Is Filling Its Treasure Chest

    مطالعه در Sky & Telescope →
  4. [4]The Guardianتحلیلگران و رسانه‌های علمی

    Unprecedented view of cosmos provided by Euclid mission throws up many more cases of gravitational lensing

    مطالعه در The Guardian →
  5. [5]Max Planck Societyآژانس فضایی اروپا و تیم ماموریت

    Euclid lays the foundation for its best-ever 3D map of the cosmos

    مطالعه در Max Planck Society →
  6. [6]Live Scienceتحلیلگران و رسانه‌های علمی

    The powerful Euclid space telescope is making the largest-ever 3D map of the cosmos

    مطالعه در Live Science →
  7. [7]University of Oxfordآژانس فضایی اروپا و تیم ماموریت

    Space telescope Euclid delivers first instalment of 'map of the sky'

    مطالعه در University of Oxford →
  8. [8]Instituto de Astrofísica de Canariasآژانس فضایی اروپا و تیم ماموریت

    Euclid lays the foundation for its largest-ever 3D map of the cosmos

    مطالعه در Instituto de Astrofísica de Canarias →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.