وزارت بهداشت: ۲۵٪ دانش‌آموزان چاق هستند؛ جایگزینی «شیر مدارس» با «تغذیه رایگان»

بسیاری از والدین و منتقدان آموزشی در هفته‌های اخیر ابراز نگرانی کرده‌اند که طرح «شیر مدارس» به دلیل کسری بودجه و افزایش قیمت لبنیات در سکوت در حال حذف شدن است. با این حال، داده‌ها و اعلام رسمی وزارت بهداشت این ادعا را رد می‌کند؛ این طرح نه تنها متوقف نشده، بلکه با بودجه‌ای ۱۵ هزار میلیارد تومانی (۱۵ همت) به «تغذیه رایگان مدارس» تغییر نام داده است. دکتر احمد اسماعیل‌زاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، در اواخر شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که این تغییر رویکرد به مدارس اجازه می‌دهد تا در کنار شیر، اقلام غذایی متنوع‌تری را توزیع کنند و به یک واقعیت آماری مهم‌تر پاسخ دهند: در حالی که کوتاه‌قدی تنها ۵ درصد کودکان را درگیر کرده، اکنون ۲۵ درصد از دانش‌آموزان ایرانی با اضافه‌وزن و چاقی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.[1]

این تغییر استراتژی نشان‌دهنده یک چرخش در سیاست‌های سلامت عمومی است. در سال‌های گذشته، تمرکز اصلی بر تامین کلسیم و جلوگیری از سوءتغذیه از طریق توزیع پاکت‌های شیر بود. اما اکنون، با ابلاغ دستورالعمل جدید از سوی وزارت آموزش و پرورش و وزارت بهداشت، سبد تغذیه‌ای دانش‌آموزان می‌تواند شامل مواد غذایی دیگری نیز باشد که از سوی کارشناسان دفتر بهبود تغذیه تایید شده‌اند. بودجه این طرح نسبت به سال‌های گذشته حدود ۲.۵ برابر افزایش یافته است تا بتواند هزینه‌های تورمی را پوشش دهد.[2]

اگرچه ایده آل وزارت بهداشت پوشش تمامی مدارس بود، اما واقعیت‌های اقتصادی مسیر دیگری را رقم زده است. دکتر اسماعیل‌زاده در این باره به صراحت می‌گوید: «ایده‌آل این است که ارائه تغذیه به تمامی مدارس گسترش یابد، اما با توجه به افزایش قیمت شیر و سایر مواد غذایی و محدودیت منابع، نتوانسته‌ایم این فرصت را برای توزیع در مدارس غیرانتفاعی فراهم کنیم.» به همین دلیل، این برنامه در سال تحصیلی جاری تنها در مدارس ابتدایی دولتی به مرحله اجرا درمی‌آید.[1]

بخش مهمی از این برنامه جدید، فراتر از توزیع غذا، به پایش سلامت فیزیکی دانش‌آموزان اختصاص دارد. همزمان با آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶، طرح غربالگری اضافه‌وزن و چاقی در چهار پایه تحصیلی شامل پایه‌های اول، چهارم، هفتم و دهم اجرا می‌شود. این پایش به دنبال شناسایی کودکانی است که سبک زندگی کم‌تحرک و تغذیه نامناسب، آن‌ها را در معرض خطرات متابولیک قرار داده است.[1]

دانش‌آموزانی که در این پایش دارای اضافه‌وزن تشخیص داده شوند، صرفاً یک عدد در آمار باقی نخواهند ماند. بر اساس دستورالعمل جدید، این کودکان برای دریافت مشاوره‌های تخصصی و اصلاح سبک زندگی به کارشناسان تغذیه در مراکز بهداشتی ارجاع داده می‌شوند. این مداخله زودهنگام می‌تواند از بروز بیماری‌های غیرواگیر مانند دیابت نوع ۲ و فشار خون در دهه‌های آینده زندگی این کودکان جلوگیری کند و بار مالی سنگینی را از دوش سیستم بهداشت و درمان بردارد.[1]

در کنار توزیع تغذیه رایگان، برنامه مکمل‌یاری نیز با رویکردی هدفمندتر ادامه می‌یابد. برای پیشگیری از کم‌خونی که یکی از مشکلات شایع در سنین رشد، به ویژه در میان دختران است، مکمل آهن به صورت هفتگی در مدارس دخترانه توزیع خواهد شد. این برنامه قرار است به مدت ۱۶ هفته متوالی اجرا شود تا ذخایر آهن بدن دانش‌آموزان به سطح استانداردی برسد و از افت تحصیلی ناشی از خستگی و بی‌حالی جلوگیری کند.[1]

همچنین، با توجه به شیوع بالای کمبود ویتامین دی در کشور که ارتباط مستقیمی با سلامت استخوان‌ها و سیستم ایمنی دارد، مداخله دیگری نیز در نظر گرفته شده است. دانش‌آموزان بالای ۱۲ سال، اعم از دختر و پسر، ماهانه یک دوز ۵۰ هزار واحدی از مکمل ویتامین دی را دریافت خواهند کرد. امسال، برای جلوگیری از مشکلات بودجه‌ای دانشگاه‌های علوم پزشکی که در گذشته باعث توقف این طرح می‌شد، این مکمل‌ها به صورت متمرکز توسط بیمه سلامت خریداری و توزیع می‌شوند.

برای والدین، این تغییرات پیام روشنی دارد: تغذیه سالم در سنین مدرسه دیگر تنها به معنای «بیشتر خوردن» یا تمرکز صرف بر مصرف لبنیات نیست. سبک زندگی کم‌تحرک آپارتمانی و فشارهای تحصیلی برای قبولی در آزمون‌ها باعث شده تا دریافت کالری مازاد به یک تهدید جدی‌تر تبدیل شود. کارشناسان تغذیه توصیه می‌کنند که خانواده‌ها به جای نگرانی درباره تغییر نام طرح، بر کیفیت میان‌وعده‌های خانگی، کاهش مصرف قندهای ساده و تشویق کودکان به حداقل ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی در روز تمرکز کنند.

با این وجود، اجرای موفق این طرح با چالش‌هایی نیز همراه است. یکی از مهم‌ترین دغدغه‌ها، وضعیت بوفه‌های مدارس است که همچنان در برخی موارد اقلام غذایی ناسالم، شور و پرکالری عرضه می‌کنند. وزارت بهداشت اعلام کرده است که کارشناسان بهداشت محیط نظارت بر این بوفه‌ها را تشدید خواهند کرد و فهرست اقلام مجاز و غیرمجاز به صورت شفاف به مدارس ابلاغ شده است.

تغییر نام و ساختار این برنامه نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران سلامت در حال تطبیق خود با چهره جدید سوءتغذیه در ایران هستند؛ چهره‌ای که دیگر فقط با لاغری و کوتاه‌قدی شناخته نمی‌شود، بلکه در قالب چاقی پنهان شده است. ارزیابی دقیق اثربخشی این اقلام غذایی جدید در پایان سال تحصیلی، معیار اصلی برای سنجش موفقیت این مداخله خواهد بود تا مشخص شود آیا این بودجه توانسته است مسیر رشد دانش‌آموزان را به سمت شاخص‌های سالم‌تری هدایت کند یا خیر.