وسعت آتش‌سوزی‌های ذغال‌سنگ نارس اندونزی از ۱.۹ میلیون هکتار گذشت؛ بحران مه فرامرزی در جنوب شرق آسیا

سازمان ملی مدیریت بحران اندونزی اکنون در آستانه تصمیم‌گیری حساسی برای مداخله میدانی قرار دارد؛ نهادی که مجاز به اعزام بالگردهای آب‌پاش و هواپیماهای بارورسازی ابرها در سراسر سوماترا و کالیمانتان است. فاز عملیاتی جدید این نهاد بلافاصله در پی ثبت داده‌های ماهواره‌ای تازه‌ای که ابعاد واقعی بحران را آشکار کرده‌اند، آغاز می‌شود.[1][2]

پایشگران مستقل محیط‌زیست گزارش داده‌اند که تا پایان سپتامبر ۲۰۲۶، آتش بیش از ۱.۹ میلیون هکتار از خاک اندونزی را در بر گرفته است. این رقم جهش چشمگیری را نسبت به ماه‌های گذشته نشان می‌دهد که عمدتاً ناشی از تداوم دوره خشکسالی در سراسر این مجمع‌الجزایر است.[3][4]

بخش عمده این کانون‌های آتش در تورب‌زارها متمرکز هستند؛ بوم‌سازگان‌های آب‌محوری که از بقایای گیاهی تجزیه‌نشده طی هزاران سال تشکیل شده‌اند. مکانیسم ماجرا چنین است: با حفر کانال‌های زه‌کشی برای توسعه مزارع، این رسوبات طبیعی خشک می‌شوند و لایه‌های فشرده تورب با دست رفتن رطوبت، به ماده‌ای بسیار اشتعال‌پذیر و مستعد انفجار حرارتی بدل می‌گردند.[5]

برخلاف آتش‌سوزی‌های مرسوم جنگلی که تاج درختان را فرا می‌گیرند، سوختن تورب‌زارها ماهیتی زیرزمینی دارد. آتش به آرامی در لایه‌های کربنی خاک پیش می‌رود و حرارتی مداوم و بی‌شعله تولید می‌کند؛ ساختاری احتراقی که آب‌پاشی سطحی توسط بالگردها و هواپیماها اثر ناچیزی بر مهار آن دارد.[1][6]

این احتراق زیرسطحی دود بسیار متراکم و تندی آزاد می‌کند که مملو از ذرات معلق ریز با ابعاد کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) و حجم عظیمی از دی‌اکسید کربن است. داده‌های بیوشیمیایی نشان می‌دهند سوختن هر هکتار تورب‌زار چندین برابر پوشش گیاهی سطحی، گازهای گلخانه‌ای آزاد می‌کند.[2][3]

احتراق ناقص مواد آلی مرطوب در غیاب اکسیژن کافی، کربن مونوکسید و ترکیبات آلی فرار تولید می‌کند. این فراورده‌های جانبی در مجاورت نور خورشید در لایه‌های بالایی جو دچار واکنش‌های فتوشیمیایی شده و اوزون سطح زمین را می‌سازند که کیفیت هوا را در مقیاس منطقه‌ای شدیداً تخریب می‌کند.[2][5]

مه دود منطقه‌ای و تبعات فرامرزی

توده‌های دود ناشی از این سازوکار اکنون با عبور از تنگه مالاکا، پدیده مه دود فرامرزی شدیدی پدید آورده‌اند که مالزی و سنگاپور را فرا گرفته است. شاخص کیفیت هوا در چندین ایالت مالزی طی هفته گذشته از مرز خطرناک ۲۰۰ واحد عبور کرده و مقامات را وادار به صدور هشدارهای فوری سلامت نموده است.[3][5]

وزارتخانه‌های بهداشت منطقه از افزایش چشمگیر مراجعات اورژانسی برای درمان آسم، برونشیت و سایر عوارض حاد تنفسی خبر می‌دهند. در ۱۵ منطقه بحرانی، فعالیت‌های فضای باز مدارس تعلیق شده یا مدارس به‌طور کامل تعطیل گشته‌اند تا کودکان در معرض این هوای سمی قرار نگیرند.[4]

این بحران روابط دیپلماتیک درون اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا (آسه‌آن) را دچار تنش کرده است. مقامات کشورهای آسیب‌دیده با فشار بر جاکارتا خواستار اقدامات تنبیهی قاطع‌تر علیه شرکت‌های کشاورزی هستند که به صورت غیرقانونی زمین‌ها را آتش می‌زنند.[3][6]

تولیدکنندگان نخل روغنی و چوب صنعتی برای پاک‌سازی ارزان‌قیمت اراضی پیش از آغاز فصل بارندگی، اغلب به روش آتش‌زدن پوشش گیاهی متوسل می‌شوند. هرچند قوانین اندونزی این اقدام را به وضوح ممنوع کرده، اما اجرای قانون در استان‌های دورافتاده و پهناور با چالش‌های ترابری و نظارتی ساختاری روبه‌رو است.[1][2]

مرکز تخصصی هواشناسی آسه‌آن در حال حاضر بیش از ۴۵۰ کانون فعال حرارتی را رصد می‌کند که از جنوب سوماترا و مرکز کالیمانتان به سوی شمال شرق حرکت می‌کنند. تصاویر ثبت‌شده تایید می‌کنند که غلظت ذرات معلق در لایه‌های پایینی جو همچنان در اوج خود باقی مانده است.[4][5]

کارشناسان هواشناسی از سنسورهای فروسرخ ماهواره‌ای استفاده می‌کنند تا با نفوذ به لایه ضخیم دود، ردپای حرارتی را در اعماق خاک شناسایی کنند. این تصویربرداری حرارتی کمک می‌کند تا منابع محدود اطفای حریق مستقیماً به کانون‌های فعال احتراق زیرزمینی هدایت شوند.[1][4]

محرک‌های اقلیمی و اثر ال‌نینو

شدت بحران در سال ۲۰۲۶ تا حد زیادی توسط یک الگوی اقلیمی نیرومند «ال‌نینو» تشدید شده است. این پدیده با گرم کردن آب‌های بخش مرکزی اقیانوس آرام، الگوهای گردش جوی را تغییر داده و میزان بارندگی را در سراسر مجمع‌الجزایر اندونزی به شکل چشمگیری کاهش داده است.[4][5]

با به تأخیر افتادن رطوبت فصلی مونسون که همواره تورب‌زارها را اشباع نگه می‌داشت، سطح سفره‌های آب زیرزمینی به شدت افت کرده است. افت تراز آب، لایه‌های عمیق‌تر مواد آلی را در معرض اکسیژن قرار می‌دهد و انبار عظیمی از سوخت خشک پدید می‌آورد که با کوچک‌ترین جرقه انسانی یا طبیعی مشتعل می‌شود.[2][6]

پژوهشگران هشدار می‌دهند که این رویدادها یک چرخه بازخورد مثبت اقلیمی خطرناک ایجاد می‌کنند؛ انتشار عظیم کربن ناشی از سوختن تورب‌زارها گرمایش زمین را شتاب می‌بخشد و خود این گرمایش، فراوانی و شدت خشکسالی‌های ناشی از ال‌نینو را در آینده تشدید خواهد کرد.[1][3]

وسعت ۱.۹ میلیون هکتاری اراضی سوخته در سال جاری، یادآور فصل فاجعه‌بار سال ۲۰۱۵ است. در بحران آن سال، سوختن مزارع و مراتع موجب انتشار تخمینی ۱.۷۵ میلیارد تن معادل دی‌اکسید کربن ظرف تنها چند ماه شد.[4][5]

راهکارهای مهار و چشم‌انداز آینده

راهکارهای بلندمدت بر احیای هیدرولوژیکی خاک‌ها متمرکز است؛ فرایندی که عمدتاً از طریق «آب‌گیری مجدد» توسط سازمان احیای تورب‌زارها و حرای اندونزی دنبال می‌شود. با مسدود کردن کانال‌های زه‌کشی مصنوعی و بالا آوردن تراز آب، متخصصان تلاش می‌کنند این بوم‌سازگان‌ها را به حالت طبیعی و ناتوان از اشتعال بازگردانند.[5]

این سازمان هدفی بلندپروازانه را برای احیای حداقل ۲.۵ میلیون هکتار تورب‌زار تخریب‌شده تا پایان دهه جاری تعیین کرده است. با این حال، عملیات احیای اکولوژیک نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین است و با مخالفت منافع تجاری قدرتمند حوزه کشاورزی مواجه می‌شود.[2][4]

ایجاد تعادل میان توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط‌زیست همچنان چالش محوری سیاست‌گذاران اندونزی در پاسخ به تقاضای جهانی روغن پالم و محصولات چوبی است. در این میان، تیم‌های اطفای حریق در شرایطی فرساینده و اغلب بدون تجهیزات حفاظت تنفسی کافی در قلب این دود متراکم کار می‌کنند.[1][3]

با پیشروی در ماه اکتبر، هواشناسان مسیر بادها و نشانه‌های آغاز باران‌های مونسون را دقیقاً زیر نظر دارند. اما تا زمانی که بارندگی‌های سنگین و پایدار تراز سفره‌های آب را بازنگردانند، فرایند احتراق بی‌شعله در اعماق خاک ادامه خواهد داشت و تولید دود سمی مهار نخواهد شد.[1][6]