رفتن به محتوای اصلی
نجوم پرتو گاماتلسکوپ فضایی فرمی· 5 دقیقه مطالعه· در علم

نقشه‌برداری ۱۴ ساله تلسکوپ فرمی شکاف ناشناخته پرتو گاما را روشن کرد

کاتالوگ جدیدی بر پایه داده‌های ۱۴ ساله تلسکوپ فضایی فرمی، ۴۵۰ منبع کیهانی را در بازه انرژی ۲۰ تا ۲۰۰ مگاالکترون‌ولت شناسایی کرده و شمار اجرام شناخته‌شده در این باند رصدی دشوار را دو برابر کرده است.

به قلم فرشید جمشیدی

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

طیف الکترومغناطیسی همواره با یک نقطه کور پایدار روبه‌رو بوده است. میان پرتوهای ایکس ثبت‌شده توسط تلسکوپ‌هایی چون چاندرا و پرتوهای گامای پرانرژی که تلسکوپ‌های فضایی مدرن ردگیری می‌کنند، «شکاف مگاالکترون‌ولتی» (MeV) قرار دارد؛ باندی از تابش که از دیرباز اندازه‌گیری دقیق آن چالشی حل‌نشده به شمار می‌رفت.[1]

اکنون گروهی بین‌المللی از اخترفیزیکدانان این پرده ابهام را کنار زده‌اند. پژوهشگران با استفاده از داده‌های رصدی ۱۴ ساله تلسکوپ فضایی پرتو گامای فرمی ناسا، «دومین کاتالوگ منابع کم‌انرژی فرمی-لات» با شناسه 2FLE را منتشر کرده‌اند.[1][5]

این کاتالوگ ۴۵۰ منبع کیهانی متمایز را ثبت کرده که تابشی میان ۲۰ تا ۲۰۰ مگاالکترون‌ولت گسیل می‌کنند. این نقشه‌برداری جامع در عمل شمار اجرام اخترفیزیکی شناخته‌شده در این باند پرانرژیِ سرسخت را دو برابر می‌کند.[1][3][6]

این همکاری علمی به رهبری دانشمندانی از دانشگاه کلمسون و سنکروترون الکترون آلمان (DESY)، تمام پهنه آسمان را برای مکان‌یابی این موتورهای سهمگین کیهانی واکاوی کرده است. فهرست حاصل، واضح‌ترین تصویر ثبت‌شده از پرتوهای گامای کم‌انرژی را تا به امروز در اختیار جامعه علمی قرار می‌دهد.[2][3]

کاتالوگ 2FLE توانست اکثریت ۴۵۰ منبع پرتو گاما را با اجرام شناخته‌شده تطبیق دهد، گرچه ۶۰ منبع به عنوان کشفیاتی کاملاً نوظهور باقی مانده‌اند.

فیزیک حاکم بر نقطه کور کیهانی

برای درک علت وجود شکاف مگاالکترون‌ولتی، باید نحوه برهم‌کنش نور با ماده را بررسی کرد. تلسکوپ‌های طراحی‌شده برای نور مرئی یا پرتوهای ایکس از آینه‌های ویژه‌ای برای همگرایی فوتون‌های فرودی بهره می‌برند، اما پرتوهای گاما بدون بازتاب مستقیماً از سطوح بازتابنده معمولی عبور می‌کنند.[1]

اندی توماسویک در یونیورس تودی اشاره می‌کند: «پرتوهای گاما بدنامند چون از آینه‌ها و هر مانع دیگری که برای بازتاب دادنشان ساخته شده می‌گذرند. تلسکوپ‌هایی مانند فرمی-لات را باید بیشتر به عنوان آشکارسازهای ذرات مستقر در مدار شناخت تا تلسکوپ‌های سنتی.»[1]

این آشکارسازهای مداری بر لایه‌هایی از تنگستن و سیلیکون تکیه دارند تا سازوکار برخورد فوتون‌های پرانرژی به بدنه را ثبت کنند. در انرژی‌های بسیار بالاتر از ۲۰۰ مگاالکترون‌ولت، یک پرتو گاما به طور منظم به یک الکترون و یک پوزیترون تبدیل می‌شود.[1]

این فرایند که با نام «تولید زوج» شناخته می‌شود، ردی مشخص و V-شکل در آشکارساز بر جای می‌گذارد که مستقیماً به نقطه مبدا منبع کیهانی اشاره دارد. با این حال، در بازه ۲۰ تا ۲۰۰ مگاالکترون‌ولت، فوتون‌های فرودی رفتاری کاملاً متفاوت از خود نشان می‌دهند.[1]

این پرتوهای گامای کم‌انرژی‌تر به جای تبدیل به ذرات تازه، دستخوش پدیده «پراکندگی کامپتون» می‌شوند؛ بدین معنا که با زوایایی تصادفی از الکترون‌های درون آشکارساز کمانه می‌کنند و بازسازی مسیر اولیه فوتون را به غایت دشوار می‌سازند.[1]

این پراکندگی باعث ایجاد مشکلی حاد در موقعیت‌یابی دقیق می‌شود. رد یک فوتون ۲۰ مگاالکترون‌ولتی را تنها می‌توان تا محدوده‌ای از آسمان به وسعت تقریبی ۲۰ درجه دنبال کرد؛ ناحیه‌ای که حدوداً ۴۰ برابر بزرگ‌تر از قرص ماه کامل است.[1]

شکاف مگاالکترون‌ولتی درست میان باندهای رصدی در دسترس تلسکوپ‌های پرتو ایکس و آشکارسازهای گامای پرانرژی جای گرفته است.

استخراج سیگنال ناب از دل نویز کهکشانی

حجم عظیم تابش پس‌زمینه نیز کار رهگیری را پیچیده‌تر می‌کند. کهکشان راه شیری به خودی خود در پرتوهای گاما درخشش شدیدی دارد و مه‌ای غلیظ از تداخل پراکنده ایجاد می‌کند که منابع کم‌نور و دوردست را به سادگی می‌پوشاند.[1][3]

تیم پژوهشی برای کنار زدن این نویز، دوره‌های رصدی غیرقابل استفاده را کنار گذاشت تا به ۱۰.۳ سال داده دست‌نخورده از میان بازه عملیاتی ۱۴ ساله (۲۰۰۸ تا ۲۰۲۲) برسد. سپس آن‌ها کل آسمان را به ۲۶۶ ناحیه دارای هم‌پوشانی تقسیم کردند.[3]

پژوهشگران در این نواحی با بهره‌گیری از روش‌های آماری پیشرفته نسبت درست‌نمایی بیزی و مدل‌سازی داده‌ها، منابع نقطه‌ای واقعی را از پس‌زمینه کهکشانی تفکیک کردند. آن‌ها به طور ویژه شکل نامتقارن عدم‌قطعیت‌های موقعیتی در انرژی‌های پایین را در محاسبات خود لحاظ نمودند.[3][4]

این تلاش پردازشی به بار نشست. از میان ۴۵۰ منبع کشف‌شده با قطعیت آماری بالا، تیم موفق شد ۳۷۷ منبع را با اجرام نجومی شناخته‌شده که پیش‌تر در طول‌موج‌های دیگر رصد شده بودند، تطبیق دهد.[1][3]

اختروش‌ها، تپ‌اخترها و ناشناخته‌ها

اجرام برون‌کهکشانی بیشترین سهم را در این کاتالوگ دارند. پژوهشگران ۳۲۵ منبع را به پدیده‌هایی در ورای کهکشان راه شیری پیوند دادند که اکثریت قریب به اتفاق آن‌ها در دسته «اختروش‌های رادیویی با طیف تخت» (FSRQ) قرار می‌گیرند.[1][3]

این اختروش‌ها رده‌ای بسیار پرانرژی از هسته‌های کهکشانی فعال هستند. این سامانه‌ها سیاهچاله‌های کلان‌جرمی دارند که مواد پیرامون را می‌بلعند و فواره‌های نسبیتی پلاسما را مستقیماً به سمت زمین شلیک می‌کنند؛ سازوکاری که گسیل‌های گامای شدیدی را در گستره شکاف مگاالکترون‌ولتی رقم می‌زند.[1]

طرح گرافیکی: اختروش‌های رادیویی با طیف تخت که فواره‌های نسبیتی پلاسما را به سمت زمین روانه می‌کنند، بخش عمده منابع برون‌کهکشانی کاتالوگ تازه را تشکیل می‌دهند.

در فواصل نزدیک‌تر، ۵۲ منبع شناسایی‌شده در کهکشان خودمان جای دارند. این دسته شامل ستاره‌های نوترونی با گردش سریع معروف به «تپ‌اخترها» و امواج شوک رو به گسترش باقی‌مانده‌های ابرنواختری می‌شوند.[3]

این کاتالوگ منابع پرانرژی افراطی را نیز تطبیق داده است. پژوهشگران متوجه شدند شماری از منابع 2FLE در بازه تراالکترون‌ولت نیز پرتو می‌افشانند و پلی میان پایین‌ترین و بالاترین باندهای انرژی ثبت‌شده در اخترفیزیک مدرن پدید می‌آورند.[2][5]

موتورهای مرموز و کشف‌نشده کیهان

با وجود بررسی‌های چندطول‌موجی موشکافانه، ۷۳ منبع پرتو گاما هیچ همتایی در پیمایش‌های رادیویی، اپتیکی یا پرتو ایکس ندارند و ماهیت فیزیکی آن‌ها کماکان یک راز کامل است.[3]

سیزده مورد از این منابع مبهم قبلاً در سایر کاتالوگ‌های فرمی ثبت شده بودند ولی همچنان طبقه‌بندی مشخصی ندارند. ۶۰ مورد باقی‌مانده کشف‌های کاملاً جدیدی هستند که برای نخستین بار در یک کاتالوگ پرتو گاما پدیدار می‌شوند.[3]

بیشتر این موتورهای تابشی تازه کشف‌شده در عرض‌های کهکشانی بالا، یعنی بسیار بالاتر از صفحه چگال کهکشان راه شیری قرار گرفته‌اند. ده‌ها مورد از آن‌ها با اطمینان آماری بالا رصد شده‌اند که نشان می‌دهد پدیده‌های اخترفیزیکی واقعی هستند و به نویز آشکارساز ربطی ندارند.[3][5]

این منابع ناشناخته اهدافی بی‌نظیر برای رصدهای نجوم چندپیام‌رسانی آینده به شمار می‌روند. گسیل قدرتمند در محدوده مگاالکترون‌ولت همراه با خاموشی کامل در سایر طول‌موج‌ها نشان می‌دهد این اجرام شاید نماینده دسته‌ای کاملاً نوظهور از پدیده‌های اخترفیزیکی باشند.[2][3]

پرتوهای گامای کم‌انرژی درون آشکارسازها دچار پراکندگی کاتوره‌ای می‌شوند و رهگیری منشأ کیهانی آن‌ها را فوق‌العاده پیچیده می‌کنند.

افق رصدی نسل آینده تلسکوپ‌ها

انتشار کاتالوگ 2FLE در برهه‌ای حساس از تحول اخترفیزیک انرژی‌های بالا رخ می‌دهد. در حالی که فرمی از سال ۲۰۰۸ به طور پیوسته مشغول به کار بوده، جامعه علمی در حال آماده‌سازی نسل آینده رصدخانه‌های اختصاصی پرتو گاماست.[3][5]

تلسکوپ فضایی COSI (طیف‌سنج و تصویرساز کامپتون) ناسا که با حساسیت بی‌سابقه برای بررسی دقیق شکاف مگاالکترون‌ولتی مهندسی شده، قرار است در اوت ۲۰۲۷ به فضا پرتاب شود.[4]

همکاری فرمی-لات با نقشه‌برداری از آسمان در محدوده ۲۰ تا ۲۰۰ مگاالکترون‌ولت، فهرست مبنای هدف‌گیری برای دهه پیش رو را فراهم کرده است. ماموریت‌های آتی از این کاتالوگ برای کالیبراسیون ابزارهای خود و آغاز واکاوی فوری خشن‌ترین موتورهای پرانرژی کیهان بهره خواهند برد.[2][4]

نکات کلیدی

  • کاتالوگ تازه، ۴۵۰ منبع پرتو گاما را در بازه ۲۰ تا ۲۰۰ مگاالکترون‌ولت با تکیه بر داده‌های ۱۴ ساله فرمی-لات نقشه‌برداری کرده است.
  • پژوهشگران موفق شدند ۳۷۷ منبع را با اجرام شناخته‌شده، عمدتاً اختروش‌های رادیویی با طیف تخت و تپ‌اخترها پیوند دهند.
  • شصت منبع آشکارشده کشفیاتی کاملاً جدیدند که هیچ همتایی در سایر طول‌موج‌ها برای آن‌ها ثبت نشده است.
  • این پیمایش مبنای هدف‌گیری مهمی را برای رصدخانه‌های نسل بعد، از جمله تلسکوپ فضایی COSI ناسا مهیا می‌کند.

آنچه نمی‌دانیم

  • ماهیت فیزیکی ۷۳ منبع غیرمنطبق، از جمله ۶۰ جرم تازه کشف‌شده، کاملاً ناشناخته مانده است.
  • هنوز مشخص نیست چرا اکثریت منابع تازه کشف‌شده به جای صفحه کهکشان، در عرض‌های کهکشانی بالا قرار گرفته‌اند.
  • اخترشناسان هنوز نمی‌دانند آیا این منابع ثبت‌نشده کلاس جدیدی از پدیده‌های کیهانی هستند یا اجرام شناخته‌شده‌ای هستند که غبار و فاصله دور آن‌ها را مخفی کرده است.
اخترفیزیکدانان انرژی‌های بالا 40%ستاره‌شناسان چندپیام‌رسانی 30%طراحان ماموریت‌های آینده 30%
اخترفیزیکدانان انرژی‌های بالا
پژوهشگرانی که روی دستاورد فنی استخراج سیگنال‌های ضعیف از نویز سهمگین کهکشانی متمرکز شده‌اند.
ستاره‌شناسان چندپیام‌رسانی
دانشمندانی که در پی پیوند دادن تابش‌های گاما با نوترینوها و امواج گرانشی هستند.
طراحان ماموریت‌های آینده
مهندسان و دانشمندانی که تلسکوپ‌های فضایی نسل بعد را طراحی و هدایت می‌کنند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • فیزیکدانان نظری که روی سازوکارهای دقیق پراکندگی کامپتون در محیط‌های ژرف کیهان مدل‌سازی می‌کنند.

منابع

پوشش منابع

6 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

اخترفیزیکدانان انرژی‌های بالا 40%ستاره‌شناسان چندپیام‌رسانی 30%طراحان ماموریت‌های آینده 30%
  1. [1]Universe Todayستاره‌شناسان چندپیام‌رسانی

    Fermi's 14-Year All-Sky Map Bridges Astronomy's Elusive "MeV Gap"

    مطالعه در Universe Today →
  2. [2]Clemson Newsطراحان ماموریت‌های آینده

    Clemson University-led efforts to map the gamma-ray sky at opposite ends of its energy bands will help scientists study the universe's most extreme environments

    مطالعه در Clemson News →
  3. [3]Informationsdienst Wissenschaftاخترفیزیکدانان انرژی‌های بالا

    A new view of the gamma-ray gap: 14 years of Fermi data reveal around 450 sources in a largely unexplored energy range

    مطالعه در Informationsdienst Wissenschaft →
  4. [4]SkyCRاخترفیزیکدانان انرژی‌های بالا

    Charting the MeV gap: Fermi opens the sky's least-explored window

    مطالعه در SkyCR →
  5. [5]NASA Fermi Science Support Centerطراحان ماموریت‌های آینده

    Second Fermi-LAT Catalog of Low-Energy Sources (2FLE)

    مطالعه در NASA Fermi Science Support Center →
  6. [6]AstroNewsستاره‌شناسان چندپیام‌رسانی

    Fermi's 14-Year All-Sky Map Bridges Astronomy's Elusive "MeV Gap"

    مطالعه در AstroNews →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.