یافته‌های یک پژوهش به رهبری محقق ایرانی: «نقطه بهینه» مصرف غلات کامل برای سلامت قلب (۴ تا ۶ وعده در روز)

افرادی که روزانه ۴ تا ۶ وعده غلات کامل مصرف می‌کنند، شاهد بهبود چشمگیری در شاخص‌های سلامت قلب خود از جمله کاهش وزن، کوچک شدن دور کمر و افت سطح کلسترول هستند. این پیامد مستقیم یک فراتحلیل گسترده است که در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ در نشریه معتبر «قلب اروپا» (European Heart Journal) منتشر شد. این پژوهش با بررسی دقیق داده‌ها، مرز مشخصی را برای بهره‌مندی از فواید این مواد غذایی تعیین کرده و نشان می‌دهد که جایگزینی غلات تصفیه‌شده با غلات کامل، فراتر از یک توصیه عمومی، یک مداخله درمانی مؤثر است.[1]

این پژوهش به رهبری دکتر هلدا توتونچی، محقق دانشگاه علوم پزشکی تبریز، با بررسی داده‌های ۸۷ کارآزمایی بالینی تصادفی‌سازی‌شده و بیش از ۶۵۰۰ شرکت‌کننده از سراسر جهان (از جمله آسیا، اروپا و قاره آمریکا) انجام شده است. دکتر توتونچی درباره انگیزه این تحقیق می‌گوید: «اگرچه مصرف بیشتر غلات کامل مدت‌هاست که در مطالعات جمعیتی با سلامت بهتر قلب مرتبط دانسته شده، اما کارآزمایی‌های بالینی نتایج متناقضی به همراه داشته‌اند. این موضوع یک پرسش عملی مهم را بی‌پاسخ گذاشته بود: افراد دقیقاً چه مقدار غلات کامل باید مصرف کنند تا سلامت قلب و عروق خود را به طور معناداری بهبود بخشند؟»[1][2]

برای یافتن این پاسخ، محققان به بررسی دوز-پاسخ مصرف غلات کامل پرداختند. نتایج نشان داد که اگرچه مصرف ۳۰ تا ۴۰ گرم غلات کامل در روز نیز فوایدی به همراه دارد، اما «نقطه بهینه» برای دستیابی به بیشترین مزایای قلبی-متابولیک، مصرف روزانه ۶۰ تا ۱۰۰ گرم (وزن خشک) است. این مقدار معادل ۴ تا ۶ وعده استاندارد در روز است. برای درک بهتر، یک کاسه جو دوسر در وعده صبحانه، دو تکه نان سبوس‌دار در طول روز و یک وعده برنج قهوه‌ای یا کینوا می‌تواند این نیاز روزانه را به طور کامل تأمین کند.

مصرف این میزان غلات کامل به جای تأثیر چشمگیر بر تنها یک عامل، باعث بهبودهای متوسط اما همزمان در چندین مسیر مختلف می‌شود. داده‌های این مطالعه حاکی از کاهش معنادار در فشار خون سیستولیک، قند خون ناشتا، مقاومت به انسولین و همچنین کاهش سطح اینترلوکین-۶ (IL-6) است. اینترلوکین-۶ یک نشانگر مهم التهاب در بدن به شمار می‌رود که ارتباط تنگاتنگی با تشکیل پلاک در عروق خونی و بروز حملات قلبی دارد.[1][2]

دکتر جوزف یو (Joseph You)، متخصص قلب در کلینیک منهتن کاردیولوژی، درباره اهمیت این یافته‌ها می‌گوید: «[این فراتحلیل] نشان می‌دهد که همبستگی مستقیمی، که احتمالاً وابسته به دوز است، بین مصرف غلات کامل و کاهش وزن بدن، دور کمر، کلسترول کل و IL-6 وجود دارد.» با این حال، متخصصان تغذیه تأکید می‌کنند که این غلات باید جایگزین غلات تصفیه‌شده (مانند نان سفید و برنج سفید) شوند. افزودن ۴ تا ۶ وعده غلات کامل به رژیم غذایی فعلی بدون حذف کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده، تنها به معنای دریافت کالری اضافی است که می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد.

غلات کامل به دلیل حفظ تمام اجزای دانه (سبوس، جوانه و آندوسپرم) سرشار از فیبر، ویتامین‌های گروه B، مواد معدنی و آنتی‌اکسیدان‌ها هستند. فیبر محلول موجود در غلاتی مانند جو دوسر و جو پوست‌کنده در دستگاه گوارش به شکل ژل درآمده و با اتصال به اسیدهای صفراوی، باعث دفع کلسترول از بدن می‌شود. علاوه بر این، هضم کندتر غلات کامل از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری کرده و به حفظ احساس سیری برای مدت طولانی‌تر کمک می‌کند که این امر مستقیماً در مدیریت وزن نقش دارد.

با وجود این شواهد علمی محکم، آمارها نشان می‌دهد که بخش بزرگی از بزرگسالان در سراسر جهان، از جمله در ایالات متحده و خاورمیانه، حتی به حداقل توصیه‌شده (۳ وعده در روز) نیز دست پیدا نمی‌کنند. تغییر ذائقه عمومی به سمت غذاهای فوق‌فرآوری‌شده و کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده، یکی از موانع اصلی در مسیر سلامت قلب جوامع است. نتایج این پژوهش تأکید می‌کند که بازگشت به الگوهای غذایی سنتی‌تر که بر پایه غلات کامل استوار بوده‌اند، می‌تواند یک استراتژی مقرون‌به‌صرفه و در دسترس برای مقابله با اپیدمی بیماری‌های قلبی-متابولیک باشد.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای مطالعه اخیر، اثبات اثر هم‌افزایی غلات کامل است. به گفته پژوهشگران، بهبود همزمان چندین فاکتور خطر (حتی اگر هر بهبود به تنهایی متوسط باشد) در نهایت به کاهش قابل توجه خطر کلی بیماری‌های قلبی-عروقی منجر می‌شود. این رویکرد چندجانبه در تضاد با بسیاری از داروهای شیمیایی است که معمولاً تنها یک فاکتور خاص (مانند فشار خون یا کلسترول) را هدف قرار می‌دهند.[1][2]

در حالی که دستورالعمل‌های فعلی انجمن قلب آمریکا (AHA) مصرف حداقل ۳ وعده غلات کامل در روز را توصیه می‌کنند، یافته‌های جدید از استراتژی‌های بهداشت عمومی برای سوق دادن افراد به سمت مقادیر بالاتر (نزدیک به سقف توصیه‌ها) حمایت می‌کند. از آنجا که میانه مدت زمان کارآزمایی‌های بررسی‌شده در این مطالعه ۸ هفته بوده است، گام بعدی پژوهشگران ارزیابی تأثیرات این رژیم بر کاهش واقعی آمار سکته‌ها و حملات قلبی در بازه‌های زمانی چند ساله خواهد بود.[1]