از شوک عرضه تا مازاد نفت: چگونه جنگ ایران تقاضای جهانی انرژی را نابود می‌کند

اقتصاد جهانی در حال پیمایش یکی از پرنوسان‌ترین چرخه‌های انرژی در تاریخ مدرن است. تنها چند ماه پس از آنکه وقوع جنگ ایران بزرگترین شوک عرضه نفت ثبت‌شده را به دنبال داشت، آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) نسبت به یک تغییر ناگهانی و غیرمنتظره هشدار می‌دهد. جهان به سرعت در حال حرکت از وضعیت کمبود شدید انرژی به سمت مازاد قریب‌الوقوع نفت است که ناشی از فروپاشی مصرف جهانی است.[1][2]

کاتالیزور این بحران، بسته شدن مؤثر تنگه هرمز بود؛ یک گلوگاه حیاتی دریایی که به طور معمول مسیر عبور تقریباً یک پنجم مصرف روزانه نفت جهان است. با تشدید درگیری، تولیدکنندگان خلیج فارس مجبور شدند تخمیناً ۱۴ میلیون بشکه در روز از تولید خود را متوقف کنند. مقیاس عظیم این اختلال باعث شد قیمت نفت برنت، معیار بین‌المللی، به نزدیک ۱۲۸ دلار در هر بشکه برسد، سطحی که بلافاصله شروع به خفه کردن فعالیت‌های اقتصادی کرد.[2]

این خفگی مکانیسمی را فعال کرد که اکنون بر پیش‌بینی‌های آژانس بین‌المللی انرژی غالب است: نابودی تقاضا. در اقتصاد انرژی، نابودی تقاضا پدیده‌ای است که در آن قیمت‌های بالا و کمبود فیزیکی، مصرف‌کنندگان و صنایع را مجبور می‌کند که به طور دائم یا موقت استفاده از یک محصول را کنار بگذارند. هنگامی که نفت به طور غیرقابل تحملی گران می‌شود، بازار نه با یافتن عرضه بیشتر، بلکه با حذف خریداران، خود را متعادل می‌کند.[1][5]

تغییر آماری حیرت‌آور است. قبل از شروع مناقشه، آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده بود که تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ به میزان ۸۵۰,۰۰۰ بشکه در روز رشد خواهد کرد. اکنون، این آژانس انتظار دارد که مصرف در طول سال ۴۲۰,۰۰۰ بشکه در روز کاهش یابد. این نوسان ۱.۲ میلیون بشکه‌ای، شدیدترین بازنگری نزولی خارج از دوران همه‌گیری کووید-۱۹ است و اساساً مسیر بازارهای جهانی انرژی را تغییر می‌دهد.[2][3]

عمیق‌ترین کاهش‌ها در پمپ بنزین‌های خرده‌فروشی رخ نمی‌دهد، بلکه در عمق زنجیره تأمین صنعتی است. تولیدکنندگان پتروشیمی آسیایی، که از کمبود نفت خام و خوراک نفتا مورد نیاز برای تولید پلاستیک و مواد مصنوعی رنج می‌برند، مجبور شده‌اند نرخ فرآوری را کاهش دهند. این عقب‌نشینی‌های صنعتی تقریباً نیمی از کل کاهش تقاضا را تشکیل می‌دهند، زیرا کارخانه‌ها به سادگی نمی‌توانند با هزینه‌های ورودی فعلی سودآور عمل کنند.[3]

بخش هوانوردی و مصرف‌کنندگان بازارهای نوظهور نیز متحمل شوک شده‌اند. لغو پروازهای مرتبط با منطقه درگیری، همراه با افزایش سرسام‌آور هزینه‌های سوخت جت، تقاضای هوانوردی را به شدت کاهش داده است. همزمان، مصرف‌کنندگان در کشورهای در حال توسعه، مصرف گاز مایع (LPG)، سوخت اصلی پخت و پز، را کاهش می‌دهند، زیرا یارانه‌های دولتی به پایان رسیده و قیمت‌های خرده‌فروشی غیرقابل تحمل شده است.

برای جلوگیری از فروپاشی کامل اقتصاد جهانی، نهادهای نظارتی انرژی از آخرین راهکار خود استفاده کردند. آژانس بین‌المللی انرژی آزادسازی بی‌سابقه‌ای معادل ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر اضطراری – شامل ۱۷۲ میلیون بشکه از ذخایر استراتژیک نفت ایالات متحده – را هماهنگ کرد. این ذخایر استراتژیک، که به طور خاص برای کاهش ضربه شوک‌های شدید عرضه طراحی شده‌اند، در تاریک‌ترین هفته‌های اختلال، پلی حیاتی برای بازار فراهم کردند.[2][5]

در حالی که ذخایر اضطراری برای بازار زمان خریدند، یک تغییر ساختاری در تولید جهانی در حال ایجاد یک جبران دائمی‌تر است. تولیدکنندگان خارج از منطقه درگیری، به ویژه در قاره آمریکا، با سطوح بی‌سابقه‌ای در حال پمپاژ هستند. ایالات متحده، برزیل، گویان و آرژانتین در مجموع حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز عرضه جدید به بازار اضافه می‌کنند و تا حدی خلأ ناشی از توقف تولید خاورمیانه را پر می‌کنند.[3][5]

این ترکیب – فروپاشی تقاضای جهانی، آزادسازی عظیم ذخایر اضطراری، و افزایش تولید از قاره آمریکا – یک وضعیت بسیار خطرناک ایجاد کرده است. آژانس بین‌المللی انرژی هشدار می‌دهد که بازار در حال حاضر مازاد عرضه پنهانی را پوشش می‌دهد. اگر راه‌حل دیپلماتیک حاصل شود و تنگه هرمز بازگشایی شود، میلیون‌ها بشکه نفت خام خاورمیانه ناگهان وارد بازاری خواهد شد که قبلاً یاد گرفته است بدون آن‌ها زندگی کند.[1][3]

تحلیلگران مالی استدلال می‌کنند که قیمت‌های فعلی منعکس‌کننده این واقعیت قریب‌الوقوع نیستند. نفت در حال حاضر توسط «ریسک ژئوپلیتیک» حمایت می‌شود – قیمت اضافی که سرمایه‌گذاران مایلند برای پوشش ریسک تشدید بیشتر یا حملات زیرساختی بپردازند. بلومبرگ اکونومیکس اشاره می‌کند که نفت موقتاً از بازتاب عرضه و تقاضای خالص دست کشیده و به جای آن به عنوان یک دماسنج لحظه‌ای برای ریسک درگیری عمل می‌کند.[4]

وال استریت از هم‌اکنون پیامدهای حل مناقشه را قیمت‌گذاری می‌کند. تحقیقات جهانی جی.پی. مورگان پیش‌بینی می‌کند که اگر ریسک ژئوپلیتیک از بین برود و بازار فیزیکی مجبور به مقابله با تقاضای نابودشده خود شود، قیمت نفت برنت می‌تواند سقوط کند. این بانک برای سال ۲۰۲۶ در سناریوی حل مناقشه، میانگین قیمت ۶۰ دلار در هر بشکه را پیش‌بینی می‌کند، یک چشم‌انداز بسیار نزولی که شکنندگی محیط قیمت فعلی را نشان می‌دهد.[4]

با این حال، انتقال از کمبود به مازاد بدون مشکل نخواهد بود. حتی اگر نفت خام فراوان شود، ظرفیت پالایش جهانی به شدت تحت فشار بحران قرار گرفته است. پالایشگاه‌ها در خاورمیانه و آسیا به دلیل آسیب‌های زیرساختی و کمبود خوراک، فرآوری خود را میلیون‌ها بشکه در روز کاهش داده‌اند. این گلوگاه به این معنی است که در حالی که نفت خام تصفیه‌نشده ممکن است به زودی مازاد شود، محصولات پالایشی خاص مانند دیزل و سوخت جت ممکن است به طور سرسختانه‌ای کمیاب باقی بمانند.[2][3]

فراتر از نوسانات قیمت فوری، شوک ۲۰۲۶ احتمالاً یک زخم دائمی بر چشم‌انداز انرژی باقی خواهد گذاشت. همانطور که تحریم‌های نفتی دهه ۱۹۷۰ سیستم امنیت انرژی مدرن را به وجود آورد، بحران کنونی نیز گذار ساختاری از سوخت‌های فسیلی را تسریع می‌کند. غیرقابل اعتماد بودن محض مسیرهای عرضه خاورمیانه، انگیزه مالی سختی را برای دولت‌ها و صنایع فراهم کرده تا سرمایه‌گذاری در انرژی‌های جایگزین و حمل و نقل برقی را تسریع کنند.[2]

در حال حاضر، اقتصاد جهانی در یک الگوی نوسانی گرفتار مانده است. کمبود فیزیکی امروز ادامه دارد و ذخایر تجاری را تخلیه کرده و تورم را بالا نگه می‌دارد. با این حال، مبانی زیربنایی به طور غیرقابل انکاری به سمت مازاد عظیمی در افق اشاره دارند. سیاست‌گذاران و سرمایه‌گذاران اکنون باید شکاف خطرناک بین یک فشار فوری انرژی و یک سقوط قریب‌الوقوع قیمت را مدیریت کنند.[1][3]