مرزهای متنوع‌سازی: چگونه ریسک سیستماتیک و غیرسیستماتیک ساختار سبد سرمایه‌گذاری را تعیین می‌کنند

دقیقاً در لحظه‌ای که یک سرمایه‌گذار سرمایه خود را به دومین کلاس دارایی بدون همبستگی تخصیص می‌دهد، واریانس سبد به دو دسته ریاضی کاملاً مجزا تقسیم می‌شود. این تقسیم‌بندی — که ریسک ذاتی کل بازار را از ریسک محدود به یک شرکت واحد جدا می‌کند — تعیین خواهد کرد که آیا یک شوک اقتصادی ناگهانی صرفاً به سبد سرمایه‌گذاری لطمه می‌زند یا آن را به طور کامل نابود می‌کند.[8]

متخصصان مالی، خطرات سرمایه‌گذاری را به دو دسته ریسک سیستماتیک و غیرسیستماتیک تقسیم می‌کنند. بر اساس چارچوب‌های آموزشی ارائه‌شده توسط «وارسیتی تیوترز» (Varsity Tutors)، «ریسک سیستماتیک خطری است که در ذات کل بازار یا بخش بزرگی از آن نهفته است»، در حالی که ریسک غیرسیستماتیک محدود به دارایی‌های فردی، صنایع خاص یا رویدادهای محلی باقی می‌ماند.[1]

این تمایز، ساختار سبد سرمایه‌گذاری را دیکته می‌کند. زمانی که یک سرمایه‌گذار سهام یک شرکت هواپیمایی واحد را می‌خرد، ریسک غیرسیستماتیک ناشی از اعتصاب خلبانان یا یک جریمه نظارتی محلی را به جان می‌خرد. اما اگر او سهام ۴۰ شرکت مختلف در حوزه‌های بهداشت و درمان، فناوری و انرژی را خریداری کند، اختلاف کارگری خاص آن شرکت هواپیمایی در میان نویز آماری سبد گسترده‌تر محو می‌شود.[8]

این مکانیزم حذف، به عنوان متنوع‌سازی شناخته می‌شود. مواد آموزشی «آپشن آلفا» (Option Alpha) تأکید می‌کنند که ریسک غیرسیستماتیک به طور ویژه‌ای در برابر متنوع‌سازی آسیب‌پذیر است؛ از آنجا که شکست‌های شرکت‌های منفرد به ندرت همبستگی کاملی با یکدیگر دارند، نگهداری سبد وسیعی از دارایی‌ها از نظر ریاضی این خطرات منزوی را خنثی می‌کند.[7]

با این حال، متنوع‌سازی با یک کف سخت ریاضی روبرو است. مهم نیست یک سرمایه‌گذار چه تعداد سهام متمایز جمع‌آوری کند، ریسک کلی سبد هرگز به صفر نخواهد رسید. آن نوسان باقی‌مانده‌ای که به طور دائم در برابر متنوع‌سازی مقاومت می‌کند، همان ریسک سیستماتیک است.[3][8]

ریسک سیستماتیک شامل نیروهای اقتصاد کلان است که به طور همزمان تمام کلاس‌های دارایی را در بر می‌گیرد. تغییرات در نرخ بهره فدرال، همه‌گیری‌های جهانی، درگیری‌های ژئوپلیتیک و فشارهای تورمی گسترده، هیچ تبعیضی بین صنایع مختلف قائل نمی‌شوند.[1][6]

«شورای ملی سالمندان» (National Council on Aging) در راهنمای ریسک‌های سرمایه‌گذاری سال ۲۰۲۱ خود تأکید می‌کند که سرمایه‌گذاران مسن‌تر باید به طور ویژه این نیروهای سیستمیک را در نظر بگیرند، زیرا ریزش‌های سراسری بازار می‌تواند برنامه‌های زمانی بازنشستگی را بدون توجه به میزان گستردگی سبد در سهام مختلف، ویران کند.[2]

داده‌های تجربی آکادمیک نیز این مرز را تأیید می‌کنند. مطالعه‌ای که در «مجله حسابداری سودیرمن» (Soedirman Accounting Review) در زمینه بازده بهینه سبد منتشر شده، نشان می‌دهد که اگرچه ریسک غیرسیستماتیک می‌تواند به شدت به حداقل برسد، اما این ریسک سیستماتیک است که بازده مورد انتظار پایه‌ای را تعیین می‌کند؛ بازدهی که سرمایه‌گذاران باید در ازای قرار دادن سرمایه خود در معرض بازار، طلب کنند.[4]

تعداد دقیق دارایی‌های مورد نیاز برای حذف ریسک غیرسیستماتیک همواره موضوع مدل‌سازی‌های مالی پیوسته بوده است. از نظر تاریخی، تئوری استاندارد سبد سرمایه‌گذاری پیشنهاد می‌کرد که نگهداری ۲۰ تا ۳۰ سهم انتخاب‌شده به صورت تصادفی برای پاک کردن بخش اعظم واریانس مختص به شرکت‌ها کافی است.[3][8]

تحلیل‌های تجربی مدرن واقعیت پیچیده‌تری را نشان می‌دهند. تحقیقی که در «مجله مسائل بانکی و مالی نیجریه» (Nigerian Journal of Banking and Financial Issues) منتشر شد، رفتارهای انتخاب سهام در بورس اوراق بهادار نیجریه را تحلیل کرد و نشان داد که اصطکاک‌های محلی بازار و وابستگی‌های اقتصادی منطقه‌ای می‌توانند باعث شوند ریسک غیرسیستماتیک حتی در سبدهای داخلی که ظاهراً متنوع هستند نیز پابرجا بماند.[5]

این ماندگاری ایجاب می‌کند که سرمایه‌گذاران فراتر از انباشت ساده سهام نگاه کنند. برای مقابله واقعی با ریسک سیستماتیک، سرمایه باید به کلاس‌های دارایی کاملاً متفاوتی — مانند اوراق قرضه دولتی، املاک و مستغلات یا کالاها — منتقل شود که از نظر تاریخی همبستگی معکوس یا صفر با بازار گسترده‌تر سهام نشان می‌دهند.[8]

شرکت‌های کارگزاری به طور فعال خدمات مشاوره‌ای خود را حول این شکاف ساختار می‌دهند. شرکت «آر.جی.او فیوچرز» (RJO Futures) در راهنمای بازار سال ۲۰۲۳ خود خاطرنشان می‌کند که درک تفاوت‌های کلیدی بین این دو دسته ریسک به معامله‌گران اجازه می‌دهد تا از ابزارهای مشتقه مانند قراردادهای آتی و اختیار معامله برای پوشش در برابر حرکات سیستماتیک بازار که متنوع‌سازی سنتی قادر به درمان آن نیست، استفاده کنند.[6]

اندازه‌گیری این قرارگیری در معرض ریسک سیستمیک توسط معیاری به نام «بتا» (Beta) کمّی‌سازی می‌شود. سبدی با بتای ۱٫۰ دقیقاً همگام با بازار گسترده‌تر حرکت می‌کند و ۱۰۰ درصد ریسک سیستماتیک را جذب می‌کند، در حالی که بتای ۱٫۵ نشان‌دهنده سبدی است که آن شوک‌های سیستمیک را تا ۵۰ درصد تشدید می‌کند.[1][8]

پیگیری برای یافتن سبد بهینه، تمرینی برای جداسازی ریسک‌هایی است که پاداش (صرف ریسک) ارائه می‌دهند از آن‌هایی که پاداشی ندارند. از آنجا که بازار بابت پذیرش ریسک غیرسیستماتیک — که می‌تواند به راحتی از طریق متنوع‌سازی پاک شود — به سرمایه‌گذاران پاداشی نمی‌دهد، تخصیص منطقی سرمایه ایجاب می‌کند که این ریسک به طور کامل حذف شود.[4][8]

ریسک سیستماتیک باقی‌مانده به موتور واقعی بازده سرمایه‌گذاری تبدیل می‌شود. تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذار دیگر این نیست که چگونه به طور کامل از ریسک اجتناب کند، بلکه این است که چه مقدار از خطرات اجتناب‌ناپذیر بازار را حاضر است در مسیر دستیابی به بازدهی به دوش بکشد.[8]