بازرسان آژانس هسته‌ای سازمان ملل در بحبوحه بحران جانشینی وارد تهران شدند

بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) در تهران فرود آمدند. این اولین نظارت بین‌المللی میدانی بر برنامه هسته‌ای ایران از زمان کارزار هوایی ویرانگر آمریکا و اسرائیل در اوایل سال جاری است. ورود این هیئت، مرحله حیاتی راستی‌آزمایی را آغاز می‌کند که طبق تفاهم‌نامه ۱۸ ژوئن بین واشنگتن و تهران، که جنگ چند ماهه را متوقف کرد، الزامی شده است.[1][3]

مأموریت اصلی بازرسان، یافتن و راستی‌آزمایی وضعیت ذخیره تخمینی ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم غنی‌شده با خلوص ۶۰ درصد ایران است—ماده‌ای که از نظر فنی تنها یک گام کوچک با مواد لازم برای ساخت سلاح فاصله دارد. تصور می‌شود بخش عمده‌ای از این موجودی زیر آوار تأسیساتی مدفون شده باشد که در جریان بمباران ائتلاف هدف قرار گرفتند.[1][5]

با این حال، تیم سازمان ملل با یک مانع دیپلماتیک فوری و جدی روبرو است. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، صراحتاً اعلام کرده است که ناظران بین‌المللی از دسترسی به سایت‌های غنی‌سازی بمباران‌شده، مانند تأسیسات زیرزمینی فردو و نطنز، منع خواهند شد. به گفته قالیباف، قانون جدیدی که توسط مجلس تصویب شده است، دسترسی آژانس را صرفاً به نیروگاه اتمی بوشهر و رآکتور تحقیقاتی تهران محدود می‌کند.[3][4]

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، پیوسته این محدودیت‌ها را رد کرده و تأکید نموده است که راستی‌آزمایی فیزیکی تمام مواد هسته‌ای غیرقابل مذاکره است. گروسی اخیراً اظهار داشت: «نیت‌ها کافی نیستند»، و تأکید کرد که آژانس باید پلمب‌ها را بررسی کند و تأیید نماید که هیچ اورانیوم بسیار غنی‌شده‌ای از سایت‌های آسیب‌دیده منحرف نشده است.[1][6]

ورود بازرسان در بحبوحه یک انتقال داخلی بسیار بی‌ثبات رخ می‌دهد. تهران در حال حاضر درگیر مراسم تشییع دولتی یک هفته‌ای آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر سابق است که در حمله هوایی ۲۸ فوریه آمریکا و اسرائیل کشته شد. پایتخت مملو از هیئت‌های خارجی و جمعیت عزادار است و این امر محیط امنیتی پرتنشی را برای مقامات بازدیدکننده سازمان ملل ایجاد کرده است.[2][3]

آنچه به فضای بی‌ثباتی می‌افزاید، غیبت آشکار آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید ایران، از مراسم تشییع عمومی پدرش در روز یکشنبه بود. در حالی که تلویزیون دولتی تصاویری از سه برادر او—مصطفی، میثم و مسعود—را در حال نماز خواندن پشت تابوت‌ها در محوطه وسیع مصلای امام خمینی تهران پخش کرد، مجتبی در این مراسم حضور نیافت.[2]

غیبت رهبر تازه منصوب‌شده در چنین رویداد عمومی مهمی، به گمانه‌زنی‌های شدید در مورد عمیق‌تر شدن بحران جانشینی و نگرانی‌های امنیتی عمیق دامن زده است. تحلیلگران بر این باورند که انزوای مجتبی ممکن است ناشی از نگرانی‌های معتبر در مورد تلاش‌های ترور بیشتر اسرائیل، یا شکاف‌های داخلی در بالاترین سطوح ساختار حکومتی باشد، در حالی که او تلاش می‌کند قدرت را تثبیت کند.[2][7]

این شکنندگی داخلی مستقیماً مذاکرات هسته‌ای را پیچیده می‌کند. جناح‌های تندرو و رسانه‌های محافظه‌کار ایرانی کارزار شدیدی را علیه بازگشت آژانس آغاز کرده‌اند و این نهاد نظارتی سازمان ملل را متهم می‌کنند که به عنوان بازوی جمع‌آوری اطلاعات برای اسرائیل عمل می‌کند. منتقدان در تهران استدلال می‌کنند که اجازه دادن به بازرسان برای ورود به سایت‌های نظامی و هسته‌ای آسیب‌دیده، صرفاً به آمریکا و اسرائیل کمک می‌کند تا یک «بانک هدف» برای حملات آینده ایجاد کنند.[4][7]

برای ایالات متحده، اهمیت بازدید آژانس برای روند صلح حیاتی است. دولت ترامپ آزادسازی میلیاردها دلار از دارایی‌های ایران و لغو تحریم‌های فلج‌کننده انرژی را قاطعانه به شفافیت هسته‌ای قابل راستی‌آزمایی گره زده است. مقامات آمریکایی هشدار داده‌اند که هرگونه امتناع از اعطای دسترسی کامل به بازرسان، به منزله نقض توافق آتش‌بس ۱۸ ژوئن تلقی خواهد شد.[5][6]

با توجه به اینکه مهلت ۶۰ روزه تعیین شده توسط تفاهم‌نامه صلح به سرعت در حال اتمام است، هیئت آژانس زمان محدودی برای تعیین یک مبنای اولیه از توانایی‌های هسته‌ای ایران دارد. اینکه آیا بازرسان می‌توانند محدودیت‌های تندروها و پویایی‌های آشفته جانشینی را پشت سر بگذارند، احتمالاً تعیین خواهد کرد که آیا آتش‌بس شکننده دوام می‌آورد یا منطقه دوباره درگیر درگیری آشکار می‌شود.[1][3]