چرا بعد از رژیم دوباره چاق می‌شویم؟ تئوری «نقطه تنظیم» وزن بدن چه می‌گوید

بدن پس از رژیم گرفتن دوباره چاق می‌شود زیرا کاهش سریع چربی را به عنوان یک دوره قحطی تفسیر می‌کند و برای بازگرداندن توده قبلی خود، یک دفاع هماهنگ هورمونی و متابولیک را به کار می‌گیرد. این واکنش بیولوژیکی توضیح می‌دهد که چرا اکثریت قریب به اتفاق افرادی که رژیم می‌گیرند، در عرض چند سال به وزن اولیه خود بازمی‌گردند؛ چرا که میل فیزیولوژیک به غذا خوردن بر تغییرات رفتاری موقت غلبه می‌کند.[1][3]

این پدیده توسط چیزی کنترل می‌شود که محققان آن را تئوری «نقطه تنظیم» وزن بدن می‌نامند. درست همانطور که یک ترموستات دمای اتاق را حفظ می‌کند، مغز انسان نیز فعالانه از یک محدوده وزنی خاص دفاع کرده و سیگنال‌های گرسنگی و مصرف انرژی را تنظیم می‌کند تا بدن را در آن منطقه امن بیولوژیکی نگه دارد.[2][4]

مرکز کنترل این مکانیسم، هیپوتالاموس است. هنگامی که فردی کالری مصرفی خود را محدود کرده و چربی از دست می‌دهد، هیپوتالاموس این کمبود انرژی را حس می‌کند و مجموعه‌ای از سازگاری‌های فیزیولوژیکی را به راه می‌اندازد که هدف آن‌ها توقف روند کاهش وزن و کمک به بازگشت آن است.[3][7]

دو هورمون اصلی این واکنش را هدایت می‌کنند: لپتین و گرلین. لپتین که توسط سلول‌های چربی تولید می‌شود، سیگنال سیری را به مغز ارسال می‌کند. با کاهش ذخایر چربی در طول رژیم، سطح لپتین در گردش خون به شدت افت می‌کند و در نتیجه سیگنال سیری مغز حذف شده و به سیستم عصبی مرکزی در مورد وضعیت تخلیه انرژی هشدار داده می‌شود.[1][3]

همزمان، معده تولید گرلین را افزایش می‌دهد؛ هورمونی که مسئول ایجاد احساس گرسنگی است. این تغییر هورمونی باعث می‌شود که احساس روانی گرسنگی دقیقا در زمانی که بدن در حال از دست دادن توده خود است، افزایش یابد و یک اجبار بیولوژیکی برای مصرف کالری بیشتر ایجاد کند که نادیده گرفتن آن به تلاش ذهنی عظیمی نیاز دارد.[3]

فراتر از تغییرات هورمونی، بدن مصرف انرژی خود را نیز از طریق فرآیندی به نام سازگاری متابولیک تغییر می‌دهد. با کاهش وزن، سرعت متابولیسم در حالت استراحت (یعنی کالری‌هایی که بدن فقط برای زنده ماندن می‌سوزاند) بسیار بیشتر از حد انتظار برای یک جثه کوچکتر، کند می‌شود و در نتیجه کاهش وزن بیشتر را به تدریج دشوارتر می‌کند.[6]

بارزترین شواهد برای این مکانیسم از یک مطالعه برجسته در سال ۲۰۱۶ در مجله چاقی به دست آمده است که ۱۴ شرکت‌کننده از مسابقه تلویزیونی «بزرگترین بازنده» را مورد بررسی قرار داد. محققان سرعت متابولیسم آن‌ها را شش سال پس از کاهش وزن چشمگیر و سریعشان اندازه‌گیری کردند تا ببینند آیا بدنشان با اندازه جدید سازگار شده است یا خیر.[6]

یافته‌ها نشان‌دهنده پافشاری مطلق مکانیسم‌های دفاعی بدن بود. شش سال بعد، سرعت متابولیسم در حالت استراحت شرکت‌کنندگان همچنان به شدت سرکوب شده بود و آن‌ها روزانه حدود ۵۰۰ کالری کمتر از افراد دیگری با همان اندازه و ترکیب بدنی که کاهش وزن سریعی نداشتند، می‌سوزاندند.[6]

دکتر کوین هال و همکارانش در موسسه ملی بهداشت آمریکا که نویسندگان این مطالعه بودند، خاطرنشان کردند که این «سازگاری مداوم متابولیک» مانند یک فنر بیولوژیکی عمل می‌کند و مدت‌ها پس از پایان مرحله رژیم گرفتن، فرد را دائما به سمت وزن اولیه خود می‌کشد.[6]

با این حال، تفسیر سخت‌گیرانه از یک نقطه تنظیم ذاتی و غیرقابل تغییر، در جامعه علمی به شدت مورد بحث است. برخی از محققان استدلال می‌کنند که این مدل بیش از حد خشک است و تاثیر عمیق محیط غذایی مدرن بر بیولوژی انسان را نادیده می‌گیرد.[5]

منتقدان تئوری نقطه تنظیم سخت‌گیرانه، مدل جایگزینی را پیشنهاد می‌کنند که به عنوان «نقطه تثبیت» شناخته می‌شود. این دیدگاه نشان می‌دهد که وزن بدن در سطحی تثبیت می‌شود که توسط تعامل مداوم بین ژنتیک، عادات سبک زندگی و در دسترس بودن غذاهای فوق‌فرآوری‌شده و پرکالری تعیین می‌شود.

در مدل نقطه تثبیت، مغز از یک عدد از پیش تعیین‌شده ژنتیکی از بدو تولد دفاع نمی‌کند. در عوض، خط پایه در طول زمان توسط محیطی که مصرف بیش از حد و ناآگاهانه را تشویق می‌کند، به سمت بالا رانده می‌شود؛ به این معنی که وزن مورد دفاع بدن می‌تواند به طور موثری در سطح بالاتری تنظیم شود، اما برای تنظیم مجدد در سطح پایین‌تر با مشکل مواجه می‌شود.[5]

چه این موضوع را به عنوان یک نقطه تنظیم خشک در نظر بگیریم و چه یک نقطه تثبیت انعطاف‌پذیر، واقعیت بالینی یکسان است: بدن با کاهش وزن مبارزه می‌کند. درک این بیولوژی، تمرکز ما را از محدودیت شدید و موقت کالری، به سمت سلامت متابولیک پایدار و بلندمدت و تغییرات تدریجی عادات سوق می‌دهد.[1][4]

برای مقابله با سازگاری متابولیک، متخصصان تغذیه بالینی بر کاهش وزن تدریجی تاکید می‌کنند که دفاع هورمونی ملایم‌تری را تحریک می‌کند. علاوه بر این، حفظ یا ساخت توده عضلانی بدون چربی از طریق تمرینات مقاومتی به جبران افت اجتناب‌ناپذیر سرعت متابولیسم در حالت استراحت کمک کرده و یک سپر متابولیک در برابر بازگشت وزن ایجاد می‌کند.[3][7]

میل فیزیولوژیک برای بازگرداندن وزن از دست رفته، گواهی بر موفقیت تکاملی انسان است؛ مکانیسمی که اجداد ما را در طول قحطی‌ها زنده نگه داشت. شناخت این موضوع به عنوان یک ویژگی بیولوژیکی و نه ضعف اراده، به افراد اجازه می‌دهد تا به جای چرخه‌های تنبیهی محدودیت غذایی، با اصلاحات واقع‌بینانه و دائمی در سبک زندگی به مدیریت وزن خود بپردازند.[1][3]