دستاورد تاریخی محققان اسپانیایی؛ عبور سقف بازدهی سلولهای خورشیدی از مرز ۴۳ درصد
پژوهشگران مؤسسه علوم فوتونیک (ICFO) با مهار هدررفت نوری در سلولهای خورشیدی، راهکاری برای شکستن محدودیت ۶۰ ساله «شاکلی-کوایسر» یافتهاند. این نوآوری فیزیکی میتواند سقف بازدهی پنلهای تکپیوندی را از ۳۳ درصد به بیش از ۴۳ درصد ارتقا دهد.
به قلم پیام نورانی
این خبر را به اشتراک بگذارید
در یکی از مهمترین پیشرفتهای علمی سالهای اخیر در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر، پژوهشگران اسپانیایی موفق به کشف روشی جدید برای طراحی سلولهای خورشیدی شدهاند. این نوآوری که در اواسط آبان ۱۴۰۵ (نوامبر ۲۰۲۶) معرفی شد، میتواند بازدهی پنلهای خورشیدی را به شکل چشمگیری افزایش دهد.[1]
تیمی از دانشمندان در مؤسسه علوم فوتونیک (ICFO) واقع در بارسلونا، با تمرکز بر یک پدیده فیزیکی نادیده گرفته شده، راهکاری برای عبور از محدودیتهای نظری پیشین یافتهاند. نتایج این تحقیق که در نشریه معتبر «انرژی و علوم محیطزیست» منتشر شده است، افقهای تازهای را پیش روی صنعت برق میگشاید.[1][2]
بیش از ۶۰ سال است که فیزیکدانان سقفی نظری برای حداکثر بازدهی سلولهای خورشیدی تکپیوندی تعیین کردهاند. این سقف که با نام حد «شاکلی-کوایسر» شناخته میشود، نشان میدهد که یک سلول خورشیدی استاندارد در بهترین حالت تنها میتواند ۳۳.۱۶ درصد از انرژی نور خورشید را به الکتریسیته تبدیل کند.[2]
بقیه انرژی دریافتی از خورشید در طول فرآیند تبدیل، به شکلهای مختلفی هدر میرود. بخش عمدهای از این هدررفت به صورت انرژی حرارتی یا گرما تلف میشود که تاکنون تمرکز اصلی بیشتر تحقیقات مهندسی برای بهبود پنلها بوده است.[2]
با این حال، تیم تحقیقاتی مؤسسه علوم فوتونیک به سرپرستی پروفسور جوردی مارتورل، به سراغ عامل محدودکننده دیگری رفتند که کمتر به آن پرداخته شده بود. این عامل که «تلفات بولتزمن» نامیده میشود، به انرژی از دست رفته ناشی از انتشار مجدد نور توسط خود سلولهای خورشیدی اشاره دارد.[1][2]
مهار انتشار نور؛ کلید عبور از محدودیتها
در سادهترین حالت، پنلهای خورشیدی حاوی مواد نیمهرسانایی مانند سیلیکون کریستالی هستند که با تابش نور خورشید، الکترون آزاد کرده و جریان الکتریکی تولید میکنند. اما در این فرآیند، مقداری از انرژی خورشیدی جذب شده، دوباره به شکل فوتونهای نوری به محیط اطراف بازتابانده میشود.[2]
محققان برای حل این مشکل، به بررسی عدم تطابق میان زاویه باریک جذب نور خورشید و مخروطهای بسیار بازتر انتشار نور در سلولهای خورشیدی پرداختند. آنها دریافتند که اگر بتوان زاویه انتشار نور را محدود کرد، بازدهی سلول به شدت افزایش مییابد.[1][2]
بر اساس محاسبات این تیم تحقیقاتی، محدود کردن زوایای انتشار نور میتواند سقف بازدهی نظری سلولهای تکپیوندی را از ۳۳ درصد به رقم خیرهکننده ۴۳.۳ درصد ارتقا دهد. این یک جهش ۱۰ درصدی در بازدهی مطلق است که در مقیاس تولید انرژی، تحولی عظیم محسوب میشود.[1]
برای اثبات این نظریه در عمل، پژوهشگران یک سلول خورشیدی ارگانیک را به عنوان مدل آزمایشگاهی خود انتخاب کردند. آنها به جای استفاده از الکترودهای شفاف رایج از جنس اکسید قلع ایندیم، ساختار کاملاً جدیدی را برای هدایت نور در داخل سلول طراحی کردند.[2]
در این طراحی نوآورانه، یک الکترود نقرهای نیمهشفاف با ضخامت تنها ۶ نانومتر در قسمت جلویی سلول قرار گرفت. در مقابل، یک بازتابنده ضخیمتر از جنس نقره با ضخامت ۱۰۰ نانومتر در قسمت پشتی سلول تعبیه شد تا یک «حفره نوری» یا کاواک اپتیکی شکل بگیرد.[1]
علاوه بر این، یک پوشش ۴۰ نانومتری از تریاکسید تنگستن برای کنترل دقیق نور ورودی به این ساختار اضافه شد. در نهایت، یک لایه ۱۰۰ نانومتری از مواد نیمهرسانای ارگانیک وظیفه اصلی تبدیل نور خورشید به جریان الکتریسیته را بر عهده گرفت.[1]
نتایج آزمایشگاهی و چشمانداز تجاری
این پیکربندی جدید به نور خورشید اجازه میدهد تا به راحتی وارد سلول شود، اما همزمان زوایای خروج و انتشار مجدد نور را به شدت محدود میکند. نتیجه این معماری، کاهش چشمگیر تلفات انرژی و افزایش خروجی الکتریسیته در واحد سطح بود.[1][2]
در آزمایشهای عملی، این سلول خورشیدی ارگانیک توانست به حداکثر بازدهی ۱۹.۰۸ درصد دست یابد. این رقم در مقایسه با بازدهی ۱۸.۲۳ درصدی سلولهای مرجع که فاقد این حفره نوری بودند، یک بهبود قابل توجه و معنادار را نشان میدهد.[1]
دکتر فرانسیسکو برنال تکسکا، نویسنده مسئول این مقاله، درباره این دستاورد میگوید: «اگر بتوان مخروط انتشار نور را به گونهای باریک کرد که با مخروط جذب نور ورودی خورشید تطابق بیشتری داشته باشد، سلولهای خورشیدی در اصل قادر خواهند بود به بازدهی نزدیک به ۴۳ درصد برسند.»[2]
او تاکید میکند که کار تجربی آنها دقیقاً همین اصل فیزیکی را به اثبات رسانده است. هرچند افزایش ۰.۸۵ درصدی در بازدهی سلول ارگانیک ممکن است در نگاه اول ناچیز به نظر برسد، اما این آزمایش نشان داد که عبور از مرزهای تئوری پیشین کاملاً امکانپذیر است.[2]
اهمیت این کشف زمانی مشخص میشود که بدانیم پنلهای خورشیدی تجاری که امروزه روی سقف خانهها نصب میشوند، معمولاً بازدهی بین ۲۰ تا ۲۳ درصد دارند. انتقال این فناوری نوری به پنلهای سیلیکونی رایج، میتواند خروجی برق آنها را به شکل بیسابقهای افزایش دهد.[2]
البته این تنها پیشرفت ثبت شده در سال ۲۰۲۶ در حوزه انرژی خورشیدی نیست. در تیرماه امسال (ژوئیه ۲۰۲۶)، شرکت چینی «لانگی» (LONGi) از یک سلول خورشیدی پشتسرهم (تاندوم) پروسکایت-سیلیکون با بازدهی ۳۵.۵ درصد رونمایی کرد.[2]
رقابت فناوریها در مسیر گذار انرژی
سلولهای چندپیوندی یا تاندوم مانند نمونه ساخت شرکت لانگی، با قرار دادن لایههای مختلف نیمهرسانا روی یکدیگر، بخشهای متفاوتی از طیف نور خورشید را جذب میکنند. این روش نیز پتانسیل رسیدن به بازدهی ۴۳ درصد را دارد، اما با چالشهای پایداری و هزینه تولید مواجه است.[2]
تفاوت کلیدی دستاورد محققان اسپانیایی در این است که آنها راهکاری برای ارتقای سلولهای تکپیوندی ارائه دادهاند. سلولهای تکپیوندی ساختار سادهتری دارند، تولید انبوه آنها ارزانتر است و دوام آنها در شرایط محیطی دههها پیش به اثبات رسیده است.[1][2]
با گذار سریع جهان به سمت انرژیهای پاک، تقاضا برای پنلهای خورشیدی با بازدهی بالا به شدت در حال افزایش است. در محیطهای شهری که فضای در دسترس برای نصب پنلها محدود است، استخراج برق بیشتر از هر متر مربع اهمیت حیاتی دارد.[3]
اگر فناوری حفره نوری مؤسسه فوتونیک بارسلونا بتواند از مقیاس آزمایشگاهی به خطوط تولید صنعتی راه یابد، اقتصاد پروژههای خورشیدی خانگی و تجاری دگرگون خواهد شد. تولید برق دو برابری از همان فضای قبلی، زمان بازگشت سرمایه را به نصف کاهش میدهد.[2]
با این حال، تجاریسازی این فناوری نیازمند غلبه بر چالشهای مهندسی متعددی است. استفاده از لایههای بسیار نازک نقره با ضخامت ۶ نانومتر در مقیاس تولید میلیونی، نیازمند تجهیزات لایهنشانی بسیار دقیق و گرانقیمت در کارخانهها خواهد بود.[1]
همچنین، نقره فلزی گرانبها است و افزایش استفاده از آن در صنعت خورشیدی میتواند بر قیمت تمامشده پنلها تأثیر بگذارد. محققان باید به دنبال راهکارهایی برای جایگزینی نقره با مواد ارزانتر یا بهینهسازی فرآیند تولید باشند تا توجیه اقتصادی طرح حفظ شود.[1][2]
با وجود این چالشها، سرمایهگذاری در بخش تحقیق و توسعه انرژی خورشیدی همچنان در بالاترین سطح تاریخی خود قرار دارد. بر اساس گزارشهای منتشر شده در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، سرمایهگذاری جهانی در ترکیب انرژی خورشیدی و ذخیرهسازها به رکورد ۲۵ میلیارد دلار رسیده است.[3]
این حجم عظیم از سرمایه نشاندهنده اعتماد بازار به آینده فناوریهای خورشیدی است. شبکههای برق در سراسر جهان در حال آمادهسازی خود برای پذیرش حجم بیشتری از انرژیهای تجدیدپذیر هستند و پنلهای با بازدهی بالا نقش کلیدی در این یکپارچگی ایفا خواهند کرد.[3]
در نهایت، دستاورد محققان اسپانیایی یادآور این حقیقت است که علم فیزیک هنوز شگفتیهای زیادی برای صنعت انرژی در آستین دارد. محدودیتهایی که دههها به عنوان قوانین غیرقابل تغییر پذیرفته شده بودند، اکنون با نگاهی نو و رویکردهای میانرشتهای در حال فروپاشی هستند.[1][2]
در نهایت، دستاورد محققان اسپانیایی یادآور این حقیقت است که علم فیزیک هنوز شگفتیهای زیادی برای صنعت انرژی در آستین دارد.
نکات کلیدی
- محققان اسپانیایی با مهار انتشار مجدد نور، راهی برای عبور از محدودیت ۳۳ درصدی بازدهی سلولهای خورشیدی یافتند.
- سقف بازدهی نظری پنلهای تکپیوندی با این روش جدید به ۴۳.۳ درصد افزایش مییابد.
- در این معماری نوین از یک الکترود نقرهای ۶ نانومتری و لایهای از تریاکسید تنگستن استفاده شده است.
- این فناوری میتواند خروجی برق پنلهای خورشیدی خانگی را در آینده نزدیک به دو برابر ارتقا دهد.
آنچه نمیدانیم
- هنوز مشخص نیست که آیا این معماری نوری در مقیاس تولید انبوه صنعتی و خارج از محیط کنترلشده آزمایشگاه نیز پایداری خود را حفظ میکند یا خیر.
- زمان دقیق ورود این فناوری به بازار تجاری و تاثیر استفاده از نقره بر قیمت نهایی پنلهای خورشیدی همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
روند رویداد
دهه ۱۹۶۰
فرموله شدن حد شاکلی-کوایسر که حداکثر بازدهی سلولهای خورشیدی تکپیوندی را ۳۳.۱۶ درصد تعیین کرد.
تیر ۱۴۰۵
ثبت رکورد بازدهی ۳۵.۵ درصدی توسط شرکت لانگی با استفاده از سلولهای چندپیوندی پروسکایت-سیلیکون.
آبان ۱۴۰۵
انتشار مقاله محققان ICFO و اثبات امکانپذیری عبور از مرز ۴۳ درصد با مهار تلفات نوری.
- پژوهشگران فوتونیک
- تمرکز بر اصلاح معماری نوری سلولها به جای تغییر مواد نیمهرسانا.
- تولیدکنندگان تجاری
- نگرانی درباره هزینههای مقیاسپذیری و استفاده از فلزات گرانبها.
- تحلیلگران گذار انرژی
- تاکید بر اهمیت تراکم توان در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر شهری.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- مصرفکنندگان نهایی برق خانگی
- سیاستگذاران یارانههای انرژی تجدیدپذیر
منابع
[1]Future Timelineپژوهشگران فوتونیکNew solar cell design could break 33% efficiency barrier
مطالعه در Future Timeline →
[2]Engadgetتولیدکنندگان تجاریSolar panel breakthrough could almost double the efficiency of today's panels
مطالعه در Engadget →
[3]Eco Press Moroccoتحلیلگران گذار انرژیGlobal Renewable Energy Investment 2026: Solar Storage Hits Records as Wind Slows
مطالعه در Eco Press Morocco →
بیشتر در انرژی
مشاهده همه →رکورد انرژی خورشیدی
عبور تاریخی تولید برق خورشیدی آلمان از مرز ۱۰۰ تراواتساعت؛ نقطه عطف گذار انرژی
6 منبع
امنیت انرژی
برکناری ۹ مقام ارشد عراقی؛ ضربه دولت به شبکه قاچاق نفت و پالایشگاههای غیرقانونی در بابل
4 منبع
نوسازی شبکه برق
سازوکار بزرگترین ماشین بشر؛ کالبدشکافی فنی و اقتصادی شبکه سراسری برق
14 منبع
ذخیرهسازی انرژی
تأمین مالی ۵۰ میلیون یورویی برای احداث نخستین سیستم ذخیرهسازی باتری شبکه در تونس
3 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار انرژی با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





