حل معمای ۶۰ ساله شیمی: دانشمندان برای نخستین بار مولکولهای ناپایدار «اکسوبوران» را جدا کردند
پژوهشگران آلمانی و هندی موفق شدند پس از دههها تلاش ناموفق، مولکولهایی با پیوند سهگانه بور-اکسیژن را در دمای اتاق سنتز و تثبیت کنند. این دستاورد که پیشتر غیرممکن تصور میشد، مسیر را برای تولید دستهای کاملاً جدید از ترکیبات شیمیایی هموار میکند.
به قلم ندا وزیری
این خبر را به اشتراک بگذارید
بهطور خلاصه
- پژوهشگران برای نخستین بار موفق به سنتز و جداسازی مولکولهای ناپایدار اکسوبوران در دمای اتاق شدند.
- این کشف به یک معمای ۶۰ ساله در شیمی پایان داد و نشان داد پیوند سهگانه بور-اکسیژن قابل تثبیت است.
- پایداری این مولکولها به دلیل حضور یک گروه محافظ بوریلنیل است که کمبود الکترون اتم بور را جبران میکند.
پژوهشگران دانشگاه وورتسبورگ آلمان با جداسازی مولکولهای بسیار ناپایدار «اکسوبوران»، به یکی از طولانیترین جستجوهای تاریخ شیمی پایان دادند. این تیم تحقیقاتی موفق شد ترکیباتی با پیوند سهگانه بور-اکسیژن را که پیشتر غیرممکن تصور میشد، در قالب بلورهای پایدار در دمای اتاق تولید کند.[1][2]
این دستاورد تاریخی که در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه معتبر نیچر کمستری منتشر شد، نشاندهنده یک تغییر پارادایم در شیمی معدنی است. تا پیش از این، تصور میشد که این مولکولها برای بررسی در شرایط عادی آزمایشگاهی بیش از حد ناپایدار هستند.[1]
این پژوهش به سرپرستی پروفسور هولگر براونشوایگ در آلمان و با پشتیبانی محاسباتی تیمی به رهبری پروفسور آشوینی کی. فوکان در دانشگاه تزپور هند انجام شده است. همکاری این دو تیم به تثبیت ساختاری کمک کرد که از دهه ۱۹۶۰ میلادی دستنیافتنی باقی مانده بود.[1][2]
اکسوبورانها ترکیباتی هستند که در آنها یک پیوند سهگانه نادر میان اتمهای بور و اکسیژن وجود دارد. موفقیت در جداسازی این ترکیبات، درهای جدیدی را به روی شیمی مولکولی و طراحی مواد پیشرفته با خواص الکترونیکی ویژه باز میکند.[3]
ماهیت چالش پیوند سهگانه
عنصر بور در جدول تناوبی در همسایگی کربن قرار دارد، اما به دلیل داشتن الکترونهای کمتر، رفتار شیمیایی کاملاً متفاوتی از خود نشان میدهد. این کمبود الکترون باعث میشود که بور تمایل بسیار کمی به تشکیل پیوندهای سهگانه داشته باشد.[3]
تشکیل پیوند سهگانه با اکسیژن به مراتب دشوارتر است، زیرا اکسیژن به شدت الکترونمنفی است و پیوند را به شدت قطبی میکند. این قطبیت شدید باعث میشود که مرکز بور به شدت واکنشپذیر و در نتیجه مولکول نهایی به شدت ناپایدار شود.[2][3]
از اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، شیمیدانان آلی و معدنی در سراسر جهان تلاشهای بیوقفهای را برای سنتز اکسوبورانها آغاز کردند. با این حال، تمام این تلاشها در شرایط عادی آزمایشگاهی با شکست مواجه میشد و مولکولها بلافاصله پس از تشکیل از بین میرفتند.[2]
در گذشته، دانشمندان تنها توانسته بودند این مولکولها را در شرایط بسیار سخت مانند دماهای فوقسرد یا در فاز گازی برای کسری از ثانیه ردیابی کنند. برخی آزمایشهای دیگر نیز تنها شواهد غیرمستقیمی از وجود آنها در حین واکنشهای شیمیایی ارائه داده بودند.[1][2]
با وجود ساخت مشتقات مختلفی از این ترکیبات در دهههای گذشته، دستیابی به یک نمونه پایدار که بتوان آن را در دمای اتاق درون یک شیشه آزمایشگاهی نگه داشت، به عنوان یک جام مقدس در شیمی عناصر گروه اصلی دستنیافتنی باقی مانده بود.[3]
یک کشف تصادفی در آزمایشگاه
همانند بسیاری از پیشرفتهای بزرگ علمی، این کشف نیز از آزمایشهایی نشأت گرفت که در ابتدا قرار بود مسیر کاملاً متفاوتی را طی کنند. دو دانشجوی دکتری در دانشگاه وورتسبورگ به نامهای لوکاس لوبچیک و کریستین مارکل در حال بررسی واکنشهای دیگری بودند.[2]
این دو پژوهشگر به طور مستقل در حال آزمایش واکنش مادهای به نام دیبوراکومولن با کتونهای مختلف بودند. کتونها مواد شیمیایی رایجی هستند که به طور گسترده در سنتز ترکیبات آلی مورد استفاده قرار میگیرند و رفتار آنها معمولاً قابل پیشبینی است.[1][2]
اما به جای تولید محصولات مورد انتظار، واکنشها منجر به تشکیل رسوبات جامد و بلورین با رنگهای متمایز نارنجی و زرد شدند. بررسیهای دقیقتر نشان داد که این بلورهای درخشان در واقع همان اکسوبورانهای گریزانی هستند که جهان شیمی دههها به دنبال آنها بود.[2]
این واکنشها به طرز شگفتانگیزی اکسوبورانها را به عنوان محصول اصلی و با پایداری بالا تولید کرده بودند. این مولکولها به جای فروپاشی فوری، به شکل جامدات بلوری درآمده و به پژوهشگران اجازه دادند تا ساختار آنها را با استفاده از اشعه ایکس بررسی کنند.[1][2]
این روش سنتز جدید نشان داد که با استفاده از مواد اولیه نسبتاً ساده میتوان بر یکی از بزرگترین موانع شیمی غلبه کرد. موفقیت در تولید سه نوع مختلف از اکسوبورانها ثابت کرد که این روش یک اتفاق تصادفی و محدود به یک مولکول خاص نیست.[1][3]
واکنشها و شگفتی پژوهشگران
پروفسور هولگر براونشوایگ که بیش از ۱۵ سال از عمر حرفهای خود را صرف مطالعه پیوندهای سهگانه بور کرده است، از این نتیجه شگفتزده شد. او توضیح داد که چگونه جامعه علمی تقریباً امید خود را برای دستیابی به این هدف از دست داده بود.[2]
براونشوایگ میگوید تقریباً همه متخصصان در این حوزه از اکسوبورانها قطع امید کرده بودند، زیرا تصور میشد که آنها برای جداسازی بیش از حد ناپایدارند. او افزود وقتی دیدیم آنها خودبهخود در این واکنشها شکل میگیرند و پایدار میمانند، کاملاً مبهوت شدیم.[2]
لوکاس لوبچیک، یکی از دانشجویان دکتری کاشف این پدیده، این رویداد را یک غافلگیری بسیار دلپذیر توصیف کرد. او تأکید کرد که رفتار شیمیایی دیبوراکومولن در مواجهه با بسترهای سادهای مانند کتونها کاملاً دور از انتظار و بیسابقه بوده است.[2]
لوبچیک میگوید من هرگز فکر نمیکردم که دیبوراکومولن به این شکل واکنش نشان دهد. او اضافه کرد وقتی کریستین با ترکیب جدیدش پیش من آمد، بلافاصله فهمیدم که ما به کشف بسیار مهمی دست یافتهایم که میتواند کتابهای درسی شیمی را تغییر دهد.[2]
لوبچیک میگوید من هرگز فکر نمیکردم که دیبوراکومولن به این شکل واکنش نشان دهد.
نقش شیمی محاسباتی در درک پایداری
برای درک اینکه چرا این مولکولهای خاص برخلاف تمام پیشبینیها پایدار ماندهاند، تیم آلمانی به کمک متخصصان شیمی محاسباتی در هند نیاز داشت. تیم پروفسور فوکان در دانشگاه تزپور با استفاده از شبیهسازیهای پیشرفته کوانتومی به بررسی توزیع الکترونی این ترکیبات پرداختند.[1][2]
محاسبات نشان داد که پایداری این مولکولها به دلیل حضور یک گروه همسایه غنی از الکترون به نام بوریلنیل است که مستقیماً به مرکز اکسوبوران متصل شده است. این گروه مانند یک سپر محافظ عمل کرده و کمبود الکترون اتم بور را جبران میکند.[1][3]
گروه بوریلنیل از طریق یک برهمکنش سیگما، چگالی الکترونی خود را به اتم بور منتقل میکند و بار مثبت شدید آن را کاهش میدهد. این مکانیسم باعث میشود که مرکز بور کمتر مورد حمله مولکولهای دیگر قرار گیرد و ترکیب نهایی عمر طولانیتری داشته باشد.[3]
پژوهشگران با مقایسه اوربیتالهای مولکولی این ترکیب جدید با مدلهای ناپایدارتر اکسوبوران، متوجه شدند که این معماری خاص فضایی کلید حل مشکل است. این یافتهها به شیمیدانان میآموزد که چگونه میتوانند با طراحی هوشمندانه گروههای همسایه، مولکولهای به شدت واکنشپذیر را مهار کنند.[1][3]
یک دهه و نیم تلاش برای پیوندهای سهگانه
این کشف نقطه اوج یک برنامه پژوهشی طولانیمدت در آزمایشگاه براونشوایگ است. او از سال ۲۰۱۰ تمرکز خود را بر روی وادار کردن اتمهای بور به تشکیل پیوندهای سهگانه معطوف کرده بود تا مرزهای شیمی عناصر گروه اصلی را گسترش دهد.[2][3]
اولین موفقیت بزرگ این تیم در سال ۲۰۱۲ رقم خورد، زمانی که آنها توانستند نخستین مولکول دارای پیوند سهگانه میان دو اتم بور را سنتز کنند. این دستاورد در زمان خود بازتاب گستردهای در جامعه علمی داشت و راه را برای پژوهشهای بعدی هموار کرد.[2]
موفقیت بعدی در سال ۲۰۲۵ به دست آمد، هنگامی که این گروه پژوهشی توانست نخستین مولکول خنثی با پیوند سهگانه میان بور و کربن را معرفی کند. با این حال، پیوند سهگانه بور با اکسیژن همچنان به عنوان آخرین قطعه گمشده این پازل باقی مانده بود.[2]
با کشف اخیر در اواخر سال ۲۰۲۶، تیم وورتسبورگ توانست آخرین چالش بزرگ در ردیف اول بلوک پی جدول تناوبی را با موفقیت پشت سر بگذارد. این دستاورد نشاندهنده تسلط بینظیر این گروه بر شیمی پیچیده و چالشبرانگیز عنصر بور است.[2][3]
چشمانداز آینده و کاربردهای احتمالی
موفقیت در تولید سه نوع مختلف از اکسوبورانها نشان میدهد که این روش جدید میتواند به عنوان یک پلتفرم کلی برای سنتز خانواده بزرگی از این ترکیبات عمل کند. پژوهشگران اکنون در حال بررسی محدودیتها و قابلیتهای توسعه این تکنیک هستند.[1][2]
تیم تحقیقاتی امیدوار است که بتواند از استراتژیهای مشابه برای ایجاد ترکیبات گریزپای دیگری که شامل عناصر مختلف جدول تناوبی هستند، استفاده کند. تثبیت مراکز واکنشپذیر از طریق گروههای اهداکننده الکترون میتواند به یک اصل طراحی استاندارد در شیمی معدنی تبدیل شود.[2][3]
اگرچه این پژوهش در حال حاضر ماهیتی کاملاً بنیادی دارد، اما درک بهتر از پیوندهای شیمیایی غیرمعمول میتواند در آینده به توسعه مواد جدید منجر شود. کاتالیزورهای مبتنی بر بور به دلیل سمیت کمتر نسبت به فلزات واسطه، برای صنایع داروسازی بسیار جذاب هستند.[3]
گام بعدی این تیم تحقیقاتی، اعمال این روش سنتز بر روی سایر عناصر سنگینتر جدول تناوبی است. اگر این استراتژی تثبیتکننده روی اتمهای دیگر نیز پاسخ دهد، شیمیدانان به زودی قادر خواهند بود کاتالیزورهای کاملاً جدیدی را برای تسریع واکنشهای پیچیده صنعتی طراحی کنند.[3]
بررسی عمیق دیدگاهها
تیم پژوهشی دانشگاه وورتسبورگ
معتقدند که این کشف نشان میدهد محدودیتهای پذیرفتهشده در شیمی قابل تغییر هستند.
این گروه استدلال میکند که شکستن پارادایم ناپایداری اکسوبورانها ثابت میکند که با انتخاب درست مواد اولیه و طراحی هوشمندانه گروههای محافظ، میتوان واکنشپذیرترین پیوندها را نیز مهار کرد. آنها تأکید دارند که این روش تصادفی، اکنون به یک ابزار سیستماتیک برای کشف مولکولهای جدید تبدیل شده است.
متخصصان شیمی محاسباتی
بر نقش حیاتی شبیهسازیهای کوانتومی در درک رفتار غیرمتعارف این مولکولها تأکید دارند.
پژوهشگران دانشگاه تزپور هند و سایر متخصصان این حوزه استدلال میکنند که بدون مدلسازی دقیق اوربیتالهای مولکولی، دلیل پایداری این بلورها یک راز باقی میماند. آنها نشان دادند که انتقال چگالی الکترونی از گروه بوریلنیل به اتم بور، عامل اصلی خنثیسازی بار مثبت و جلوگیری از فروپاشی مولکول است.
شیمیدانان معدنی و صنعتی
این دستاورد را گامی مهم برای توسعه کاتالیزورهای ارزانتر و ایمنتر میدانند.
از دیدگاه کاربردی، متخصصان صنعت معتقدند که تسلط بر پیوندهای سهگانه بور میتواند جایگزینی برای فلزات واسطه گرانقیمت و سمی در کاتالیزورهای صنعتی فراهم کند. اگرچه این مولکولها هنوز در مرحله تحقیقات بنیادی هستند، اما پایداری آنها در دمای اتاق امیدها را برای استفاده از ترکیبات مبتنی بر بور در داروسازی و علم مواد افزایش داده است.
- Würzburg Experimental Chemists
- تمرکز بر سنتز فیزیکی و جداسازی مولکولهای گریزپا با استفاده از پیشمادههای جدید.
- Computational Chemists
- تأکید بر مدلسازی نظری چگالی الکترونی که دلیل پایداری این مولکولهای خاص را توضیح میدهد.
- Main-Group Chemistry Community
- این دستاورد را یک تغییر پارادایم میدانند که مسیرهای جدیدی برای جایگزینی فلزات واسطه در کاتالیزورها باز میکند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- متخصصان محیط زیست (بررسی سمیت احتمالی کاتالیزورهای جدید)
- شرکتهای داروسازی تجاری (ارزیابی هزینه تولید در مقیاس بالا)
منابع
[1]Nature ChemistryWürzburg Experimental ChemistsSynthesis and isolation of stable oxoboranes
مطالعه در Nature Chemistry →
[2]University of WürzburgWürzburg Experimental ChemistsA 60-Year search is over: Würzburg chemists isolate long-elusive molecules
مطالعه در University of Würzburg →
[3]تیم سردبیری کوهستانMain-Group Chemistry Communityتحلیل تیم سردبیری کوهستان
مطالعه در تیم سردبیری کوهستان →
بیشتر در علم
مشاهده همه →دانشمندان پس از ۳۵ سال شکل جدیدی از کربن به نام «دیاموندیاین» را کشف کردند
5 منبع
شیمی آب
شیمی آب و شوری دریای خزر: چرا بزرگترین دریاچه جهان با اقیانوسها متفاوت است؟
7 منبع
شیمی نسبیتی
چگونه انقباض نسبیتی اربیتالها شکاف نواری طلا را برای جذب نور آبی باریک میکند؟
6 منبع
شیمی بافر
معادله هندرسون-هاسلبالخ: چگونه نسبت باز مزدوج به اسید، pH بافر را تعیین میکند
8 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





