مشاهده مستقیم هیدروژن در شبکه بلوری فلزات؛ گامی بلند بهسوی مهار تردی هیدروژنی
پژوهشگران دانشگاه سیدنی موفق شدند برای نخستینبار اتمهای هیدروژنِ مستقر در فضاهای بیننشین شبکه بلوری فلز را مستقیماً مشاهده کنند. این دستاورد تجربی که با توموگرافی پروب اتمی در دماهای فوقسرد انجام شد، سازوکار بنیادین پدیده تردی هیدروژنی در زیرساختهای صنعتی را روشن میکند.
به قلم ندا وزیری
این خبر را به اشتراک بگذارید
هیدروژن گرچه سبکترین و فراوانترین عنصر جهان و یکی از امیدهای اصلی گذار به انرژی پاک به شمار میرود، مهار و نگهداری آن همواره چالشی پیچیده بوده است. هنگام جریان گاز هیدروژن در خطوط لوله صنعتی یا ذخیره آن در مخازن پرفشار، اتمهای بسیار ریز این گاز به درون فلز جامد رسوخ میکنند؛ نفوذی نامرئی که خواص مکانیکی ساختار ماده را به شکل بنیادی دگرگون میسازد.[1][2]
پس از نفوذ، اتمهای پرتحرک هیدروژن درون شبکه بلوری فلز جابهجا میشوند و در بخشهایی تمرکز مییابند. این تجمع باعث میشود فولادهای مستحکم و سخت ناگهان شکننده شده و بدون هیچ علامت قبلی دچار شکست و ترکخوردگی شوند؛ پدیدهای موسوم به «تردی هیدروژنی» که بیش از ۱۵۰ سال مهندسان متالورژی را با چالش روبهرو کرده و مانعی جدی بر سر راه اقتصاد جهانی هیدروژن است.[1][2]
درباره سازوکار دقیق این پدیده دههها اختلافنظر علمی وجود داشته است. هیدروژن درون فلز معمولاً به سه شکل حضور مییابد: مولکولهای گازی در حفرات ریز، اتمهای بهدامافتاده در نقصهای ساختاری، یا حلشده در محلول جامد فلز. شناخت رفتار این عنصر مستلزم آن است که موقعیت دقیق اتمها پیش از وقوع شکست مکانیکی در همین حالت بیننشین مشخص شود.[1]
مشاهده مستقیم موقعیت و مسیر حرکت هیدروژن در آلیاژها دههها فراتر از توان ابزارهای آزمایشگاهی بوده است. به دلیل اندازه بسیار کوچک اتم و نفوذپذیری فوقالعاده سریع آن در دمای اتاق، هیدروژن پیش از آنکه بتوان نمونه را زیر میکروسکوپ بررسی کرد از ماده خارج میشد؛ وضعیتی که پژوهشگران را ناگزیر به تکیه بر حدسها و مدلسازیهای نظری میکرد.[1][3]
بهدامانداختن عنصر گریزپا
در ۴ نوامبر ۲۰۲۶، پژوهشگران دانشگاه سیدنی در مقالهای در نشریه نیچر (Nature) اعلام کردند که موفق به تثبیت و ثبت موقعیت دقیق این عنصر گریزپا شدهاند. این گروه برای نخستینبار اتمهای هیدروژن حلشده در فاصلههای بسیار اندک میان اتمهای فلز—یعنی فضاهای بیننشین آلیاژ—را مستقیماً به تصویر کشیدند.[1][2]
دکتر چائو هوانگ، نویسنده اول مقاله و پژوهشگر پسادکتری دانشکده مهندسی این دانشگاه، پیرامون این دستاورد توضیح داد: «این پژوهش به بررسی نحوه حضور هیدروژن در فلزات و اثرگذاری حالات ساختاری گوناگون آن بر عملکرد مکانیکی ماده میپردازد.»[3]
اهمیت این گام علمی در آن است که کانون توجه را از مشاهده هیدروژنهای به دام افتاده در نقصهای ساختاری، به مشاهده رفتار خود اتم در شبکه بلوری معطوف کرده است. این تیم پژوهشی به سرپرستی پروفسور جولی کرنی، برای تحقق این هدف از روش پیشرفته «توموگرافی پروب اتمی در دمای کرایوژنیک» (Cryogenic Atom Probe Tomography) بهره برد.[1][2]
پژوهشگران با سرد کردن نمونههای فلزی تا دمای فوقسرد زیر منفی ۱۵۰ درجه سلسیوس، تحرک فوقالعاده اتمهای هیدروژن را متوقف کردند. با این روش، اتمها در موقعیت خود منجمد شدند و در فرآیند آمادهسازی و بررسی از ساختار فلز نگریختند.[1]
در روش پروب اتمی، نمونه فلز باید به شکل سوزنی با ضخامت نوک کمتر از ۱۰۰ نانومتر تراشیده شود. سپس با اِعمال پالسهای ولتاژ بسیار بالا، اتمها یکییکی از نوک نمونه تبخیر شده و بهسوی یک آشکارساز شلیک میشوند تا زمان پرواز و نقطه برخورد دقیق هر یون ثبت گردد.[4]
ترسیم نقشه معماری اتمی
پس از پایدارسازی نمونه در این سرما، پژوهشگران با استفاده از میدان الکتریکی قوی، اتمها را لایهبهلایه جدا کرده و با ثبت موقعیت آنها، نقشهای سهبعدی و با دقت اتمی از فضای درونی فلز بازسازی کردند. همچنین در این آزمایشها از دوتریوم (ایزوتوپ سنگینتر هیدروژن) استفاده شد تا گاز واردشده از رطوبت پسزمینه درون محفظه خلأ تفکیک شود.[1][4]
بازسازیهای اتمی نشان داد که اتمهای دوتریوم بهطور یکنواخت در سراسر فلز پخش نمیشوند، بلکه بهصورت ترجیحی درون رسوبات منظم خاصی در فاز ماتریس تجمع مییابند. این یافته اثباتی تجربی و قطعی بود بر اینکه هیدروژن در موقعیتهای بیننشین میان اتمهای فلز پایه جا خوش میکند.[1][3]
نکته کلیدی دیگر این بود که ترکیب شیمیایی موضعی و آرایش هندسی اتمهای فلز تعیین میکند که هیدروژن در چه فضاهایی مستقر شود. تیم تحقیق با تلفیق دادههای پروب اتمی کرایوژنیک، میکروسکوپ الکترونی پیشرفته و محاسبات نظری، مشخصات دقیق ریزساختارهایی را که جاذب هیدروژن هستند ترسیم کرد.[1][2]
این یافته متکی بر تلاشهای گذشته همین گروه در دانشگاه سیدنی است. آزمایشگاه مذکور در فوریه ۲۰۲۴ نشان داده بود که با دستکاری نقصهای شبکه بلوری—مانند افزودن مولیبدن به کاربیدهای تیتانیوم برای ایجاد جاهای خالی کربن—میتوان اتمهای هیدروژن را به دام انداخت و از حرکت آنها بهسوی مرزدانههای حساس جلوگیری کرد.[3]
اگرچه آزمایشهای گذشته نشان داده بود تلههای ساختاری مانع انتشار هیدروژن میشوند، رصد مستقیم این اتم در وضعیت آزاد و بیننشین همچنان حلنشده باقی مانده بود. اندازهگیریهای جدید در دمای کرایوژنیک تصویری مرجع از رفتار هیدروژن پیش از بهدامافتادن یا شکست ماده ارائه میدهد و یکی از ابهامات اصلی علم مواد را برطرف میکند.[1][3]
دادههای باز برای طراحی آلیاژها
تیم دانشگاه سیدنی برای سرعت بخشیدن به پژوهشهای جهانی در توسعه آلیاژهای مقاوم، مجموعه دادههای خود را بهصورت باز و عمومی در دسترس قرار داده است. فایلهای خام توموگرافی پروب اتمی، شامل بازسازیهای سهبعدی یونها و هیستوگرامهای مجاورت، همزمان با مقاله در مخزن گیتهاب منتشر شدند.[4]
این مجموعه داده بیش از ۱۵ فایل تحلیلی متنوع شامل توزیع نزدیکترین همسایگی و پروفایلهای یکبعدی غلظت در بخشهای مختلف را در بر میگیرد. این شیوه انتشار به پژوهشگران سراسر جهان اجازه میدهد شبیهسازیهای خود را بر مبنای دادههای تجربی واقعی بسنجند و تنها به مدلهای ریاضیاتی ایدهآل بسنده نکنند.[4]
با این امکان، اکنون میتوان فرضیههای نظری درباره نفوذپذیری هیدروژن را با شواهد تجربی ارزیابی کرد و فاصله دیرین میان فیزیک تجربی و محاسباتی متالورژی را کاهش داد؛ شفافیتی علمی که چرخه طراحی و ارزیابی آلیاژهای فلزی نوین را بسیار کوتاهتر خواهد کرد.[2][3]
پروفسور کرنی درباره اهمیت این دستاورد اظهار داشت: «با مشخص کردن این موضوع که هیدروژن در چه نقاطی متمرکز میشود و چرا ساختارهای اتمی ویژهای را ترجیح میدهد، میتوان درکی بسیار عمیقتر از رفتار بنیادین آن در فلزات پیدا کرد.»[3]
این آگاهی دقیق از چیدمان اتمی، پیششرط مهندسی آلیاژهایی است که بدون آسیب دیدن بتوانند هیدروژن را در خود نگه دارند یا انتقال دهند. پیامدهای این شناخت از مرزهای دانش نظری فراتر رفته و زیرساختهای واقعی انرژی آینده را متأثر خواهد کرد.[2]
تضمین امنیت اقتصاد هیدروژنی
در شرایطی که دولتها و صنایع سرمایهگذاری سنگینی روی هیدروژن سبز برای جایگزینی سوختهای فسیلی آغاز کردهاند، کمبود شبکه امن برای انتقال و مخازن پرفشار ذخیره آن مانعی جدی در فرایند گذار انرژی است. راهکارهای کنونی اغلب شامل پوششهای گرانقیمت بازدارنده یا بهکارگیری فولادهای ضخیمتر برای جبران افت استحکام است.[1][3]
این روشها هزینههای سرمایهگذاری برای پروژههای هیدروژنی را بهشدت بالا برده و گسترش انرژیهای تجدیدپذیر را با کندی مواجه میکنند. علاوه بر این، تردی هیدروژنی صنایعی نظیر سیستمهای فرود هواپیما، دکلهای حفاری دریایی و سازههای راکتورهای هستهای را نیز با خطر روبهرو میسازد.[1][2]
در تمام این سازهها، نفوذ مقادیر بسیار ناچیز هیدروژن به شبکه بلوری فلز میتواند به شکستهای فاجعهبار و غیرمنتظره بینجامد. چنانچه متالورژیستها بتوانند با اصلاح ساختار اتمی آلیاژهایی مقاوم در برابر تردی تولید کنند، امکان ساخت لولهها و مخازن سبکتر، ایمنتر و ارزانتر برای انتقال سوخت فراهم میشود.[1][2]
از مشاهده آزمایشگاهی تا کاربرد صنعتی
پژوهشگران دانشگاه سیدنی اکنون مراحل بعدی تحقیق را متناسب با این کاربردهای عملی پی میگیرند. پس از اثبات مکانیسم حضور اتم در فضاهای بیننشین، گام بعدی تعیین چگونگی اثرگذاری هیدروژن بر رفتار فلز هنگام تحمل بارهای فیزیکی و تنشهای مکانیکی است.[3]
دکتر هوانگ درباره مسیر پیشرو افزود: «هدف بعدی ما این است که روشن کنیم وجود هیدروژن در ساختار داخلی فلزات چگونه نحوه تغییر شکل و پایداری آنها را زیر بارهای سنگین دگرگون میکند.»[3]
این محققان در حال پیادهسازی فنون کرایوژنیک بر روی فولادهای با استحکام فوقالعاده بالا هستند تا لحظه اولیه آغاز ترکخوردگی ناشی از هیدروژن را در مقیاس اتمی ثبت کنند. درک برهمکنش دقیق میان اتمهای هیدروژن بیننشین و نیروهای مکانیکی میتواند به توسعه مدلهای پیشبینی زودهنگام فرسایش و تخریب فلزات پیش از بروز حادثه بینجامد.[1][3]
این محققان در حال پیادهسازی فنون کرایوژنیک بر روی فولادهای با استحکام فوقالعاده بالا هستند تا لحظه اولیه آغاز ترکخوردگی ناشی از هیدروژن را در مقیاس اتمی ثبت کنند.
دسترسی به چنین مدلهایی، مدیریت بهینه و افزایش طول عمر تأسیسات موجود و طراحی نسل جدید لولهها را تضمین میکند. در حالی که بخش انرژی جهان برای تولید سالانه بیش از ۳۰ میلیون تن هیدروژن پاک تا سال ۲۰۳۰ دورخیز کرده است، توانایی مشاهده و هدایت سبکترین عنصر گیتی میتواند به مهار اصلیترین مانع توسعه این شبکه پاک تبدیل شود.[2]
- دانشمندان علم مواد
- تمرکز بر اهمیت این دستاورد فنی در استفاده از توموگرافی پروب اتمی در دمای فوقسرد برای مشاهده موقعیتهای بیننشین هیدروژن.
- توسعهدهندگان زیرساخت انرژی پاک
- تأکید بر لزوم دستیابی فوری به آلیاژهای مقاوم در برابر هیدروژن بهمنظور احداث ایمن و اقتصادی خطوط لوله و مخازن ذخیره.
- متخصصان فیزیک محاسباتی
- نگاه به امکان بهرهگیری از دادههای تجربی باز برای اعتبارسنجی و تدقیق مدلهای نظری نفوذپذیری اتمی در شبکه کریستالی.
منابع
[1]EurekAlert!دانشمندان علم موادToward observing interstitial hydrogen in solution in metal lattices
مطالعه در EurekAlert! →
[2]University of Sydneyدانشمندان علم موادUniversity of Sydney researchers have made a breakthrough by directly observing hydrogen in the tiny spaces between the atoms in metal alloys
مطالعه در University of Sydney →
[3]Mirage Newsتوسعهدهندگان زیرساخت انرژی پاکUniversity of Sydney researchers have made a breakthrough by directly observing hydrogen in the tiny spaces between the atoms in metal alloys
مطالعه در Mirage News →
[4]GitHubمتخصصان فیزیک محاسباتیSource Data – Toward observing interstitial hydrogen in solution in metal lattices
مطالعه در GitHub →
بیشتر در علم
مشاهده همه →شیمی آب
شیمی آب و شوری دریای خزر: چرا بزرگترین دریاچه جهان با اقیانوسها متفاوت است؟
7 منبع
شیمی نسبیتی
چگونه انقباض نسبیتی اربیتالها شکاف نواری طلا را برای جذب نور آبی باریک میکند؟
6 منبع
شیمی بافر
معادله هندرسون-هاسلبالخ: چگونه نسبت باز مزدوج به اسید، pH بافر را تعیین میکند
8 منبع
اقلیمشناسی
رازهای دشت لوت: چگونه ماهوارهها داغترین نقطه زمین را کشف کردند
10 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





