حل معمای تلاطم سوخت در موشکها با لسیتین خوراکی؛ سازوکار ژل جدید کروزین چگونه کار میکند؟
پژوهشگران دانشگاه کنکوردیا با استفاده از لسیتین، امولسیفایر نامآشنای صنایع غذایی، سوخت موشک ژلی پایدار و مبتنی بر کروزین تولید کردهاند. این نوآوری ساختاری مانع از تلاطم خطرناک مایع در شرایط بیوزنی میشود، بیش از یک سال بدون دوفاز شدن دوام میآورد و جایگزینی ایمنتر برای پیشرانههای مایع و جامد ارائه میدهد.
به قلم ساناز امامی
این خبر را به اشتراک بگذارید
مهندسان هوافضا دهههاست با پارادوکسی بنیادین در طراحی پیشرانهها دستوپنجه نرم میکنند: سوخت موشک حین پرتابهای پرتکان باید درون مخزن کاملاً پایدار و ساکن بماند، اما به محض قرارگیری در مدار و فرمان روشن شدن موتور، باید بدون کمترین مقاومت جاری شود. یافتن مادهای منفرد که هر دو رفتار فیزیکی متضاد را برآورده کند، همواره چالشی فرساینده بوده است.[1][6]
بوسترهای سوخت جامد، مانند نمونههای بهکاررفته در شاتل فضایی، رانش عظیمی تولید میکنند و پایداری طولانیمدتی دارند. این موتورها ساختاری مستحکم دارند و بیدرنگ مشتعل میشوند؛ ویژگیهایی که آنها را به گزینهای قابل اعتماد برای پرتاب محمولههای سنگین از سکو تبدیل میکند. با این حال، نقطهضعف مرگبارشان این است که پس از اشتعال، نه امکان تغییر شدت رانش وجود دارد و نه میتوان آنها را خاموش کرد.[1][5]
سوختهای مایع انعطافپذیری عملیاتی لازم را فراهم میکنند. موتورهایی که با کروزین مایع یا هیدروژن کار میکنند، قابلیت تنظیم دقیق تراست و امکان خاموش و روشن شدن مکرر در فضا را دارند؛ قابلیتی حیاتی برای تغییر مدارهای پیچیده و فرود کنترلشده بر سطح اجرام آسمانی.[1][4]
با این وجود، مایعات در شرایط ریزگرانش ریسکهای مکانیکی شدیدی ایجاد میکنند. وقتی گرانشی برای نگهداشتن سیال در کف مخزن وجود ندارد، سوخت شناور میشود و در اثر مانورها بهشدت تکان میخورد. این تلاطم میتواند حبابهای گاز را وارد مجاری سوخت کند؛ پدیدهای که قادر است توربوپمپهای پرسرعت را در کسری از ثانیه متلاشی کند.[1][3]
راهکارهای مهندسی برای مهار این تلاطم، پرهزینه و سنگین هستند. مهندسان ناچارند مخازن فضاپیما را به تیغههای مهارکننده داخلی و میراکنندههای آکوستیک مجهز کنند تا امواج سیال شکسته شود. این سازههای فلزی وزن مرده قابلتوجهی به وسیله نقلیه تحمیل میکنند و ظرفیت حمل تجهیزات علمی را کاهش میدهند.[1][2]
علاوه بر این، سوختهای مایع در بازههای زمانی طولانی به مرور تبخیر میشوند یا از درزگیرهای میکروسکوپی نشت میکنند. این هدررفت تدریجی، پیشرانههای مایع سنتی را برای سفرهای چندساله در منظومه شمسی—که در آنها هر قطره سوخت اهمیت حیاتی دارد—به گزینهای دشوار تبدیل میکند.[2][6]
پتانسیل پیشرانههای ژلی در حل تناقضات فیزیکی
برای پیوند زدن پایداری سوخت جامد با کنترلپذیری سوخت مایع، پژوهشگران سالهاست پیشرانههای ژلی را بررسی میکنند. در تئوری، ژل درون مخزن مانند یک جامد چگال رفتار میکند و جلوی تلاطم را میگیرد، اما زمانی که تحت فشار به درون محفظه احتراق رانده شود، بلافاصله مایع میشود.[1][5]
با وجود مزایای نظری، ژلهای پیشین با موانع عملی شدیدی مواجه بودند. با گذشت زمان، قوامدهندههای سنگین استفادهشده در ژل از سوخت مایع جدا میشدند؛ پدیدهای به نام سینرسیس یا پسدادن مایع که یکدستی سوخت را از بین برده و نگهداری بلندمدت آن را غیرممکن میکرد.[1][2]
مشکل دیگر این بود که قوامدهندههای شیمیایی سابق هنگام احتراق به عنوان وزن مرده عمل میکردند. از آنجا که بسیاری از این ترکیبات ساختاری غیرقابلاشتعال داشتند، چگالی انرژی کل پیشرانه را به شکل چشمگیری پایین میآوردند و موشک ناچار به حمل جرمی بدون بازده رانشی بود.[2][4]
امولسیفایر خوراکی در خدمت موشکسازی
اکنون پژوهشی تازه در نشریه لانگمویر راهکاری کارآمد برای این ناپایداری مزمن ارائه داده است. پرانای مودالیار و جرین جان، پژوهشگران دانشگاه کنکوردیا، نوع جدیدی از سوخت ژلی را با استفاده از مادهای دور از انتظار فرمولهبندی کردهاند: لسیتین، امولسیفایر خوراکی نامآشنایی که در شکلات و سس مایونز استفاده میشود.[1][3]
لسیتین در صنایع غذایی برای پیوند دادن ذرات چربی و آب و جلوگیری از دوفاز شدن ترکیبات کاربرد دارد. تیم کنکوردیا با ورود این ماده خوراکی به قلمرو مهندسی پیشرانش، ژلی بر پایه کروزین تولید کردند که پایداری انبارداری طولانی را با رفتار سیالاتی بسیار پاسخدهنده ترکیب میکند.[1][2]
در ساختار این سوخت موشک، لسیتین نقش یک عامل ژلکننده زیستی را بازی میکند. با افزودن مقدار اندکی نمک کلرید کلسیم، مولکولهای لسیتین به صورت خودبهخودی شبکهای از ریزساختارهای کرممانند به نام میسل تشکیل میدهند؛ ساختارهایی که رفتار فیزیکی کروزین مایع را دگرگون میکنند.[2][5]
تشکیل این میسلها ناشی از ماهیت دوگانهدوست مولکولهای لسیتین است. یک سر مولکول به ساختار هیدروکربنی کروزین تمایل دارد و سر دیگر با نمک کلرید کلسیم پیوند میگیرد. این تقابل مولکولی، زنجیرههای بلندی را پدید میآورد که در سراسر محیط سیال امتداد مییابند.[1][6]
زنجیرههای میسلی توری سهبعدی و نادیدنی درون سوخت ایجاد میکنند. این داربست میکروسکوپی مولکولهای کروزین را در جای خود به دام میاندازد. ماده حاصل در حالت سکون کاملاً مشابه یک جامد منعطف رفتار میکند و مانع هرگونه حرکت و جابهجایی آزاد مایع درون مخزن میشود.[2][4]
از آنجا که اتصال این شبکه ناشی از نیروهای بینمولکولی ضعیف است و نه پیوندهای سخت کووالانسی، سیستم دینامیک باقی میماند. این شبکه فیزیکی لرزشهای محیطی و تغییرات دمایی ملایم را بدون شکست ساختاری دائمی جذب کرده و از تهنشینی یا جدا شدن کروزین در طول زمان جلوگیری میکند.[1][5]
سازوکار رقیقشوندگی برشی و رفتار احتراقی
شاخصه اصلی ژل پایدارشده با لسیتین، پدیده فیزیکی رقیقشوندگی برشی است. در حالی که ساختار سهبعدی میسلها سوخت را داخل مخزن ثابت نگه میدارد، اعمال تنش مکانیکی بالا در کسری از ثانیه ساختار را میشکند؛ به گونهای که هنگام عبور پرفشار از انژکتور، ماده مانند مایعی روان سرازیر میشود.[2][3]
این رفتار تیکسوتروپیک به ژل اجازه میدهد همانند یک پیشرانه مایع استاندارد پمپاژ و میزان رانش آن تنظیم شود. به محض افت تنش برشی، شبکه میسلی دوباره به سرعت بازسازی میشود و سوخت مصرفنشده باقیمانده در مخزن به همان وضعیت شبهجامد و ایمن اولیه بازمیگردد.[2][4]
لسیتین برخلاف غلیظکنندههای شیمیایی قدیمی، درون اتاقک احتراق مزیت بزرگی نشان میدهد. این ترکیب آلی منحصراً از کربن، هیدروژن، فسفر و اکسیژن تشکیل شده و کاملاً قابلیت اشتعال دارد؛ در نتیجه همراه کروزین میسوزد و در تولید نیروی رانش سهم دارد، نه آنکه صرفاً وزن مرده باشد.[2][6]
پایداری طولانیمدت و امکان عیبیابی اپتیکی
فرمول جدید دانشمندان کنکوردیا چالش طول عمر سوخت در انبار را نیز حل کرده است. در آزمونهای آزمایشگاهی، پژوهشگران ژل کروزین-لسیتین را از نظر دوفاز شدن و زوال ساختار پایش کردند و در طول بیش از ۱۲ ماه نگهداری پیوسته، هیچگونه جدایی فاز یا رسوبی در ترکیب دیده نشد.[2][5]
این پایداری نشاندهنده طول عمری است که میتواند معیارهای سختگیرانه ماموریتهای ژرفای کیهان را برآورده سازد. سوختی که بیش از یک سال یکپارچگی خود را بدون تخریب حفظ کند، فضاپیماها را قادر میسازد در سفرهای چندساله به سوی مریخ یا سیارات بیرونی، ژل را بدون نگرانی از تباهی حمل کنند.[2][3]
علاوه بر دوام ساختاری، ژل جدید مزیتی نامتعارف و بسیار کاربردی برای محققان پیشرانش دارد: شفافیت نوری. ژلهای سوختی سنتی معمولاً کدر و مات هستند و پایش جریان داخلی آنها ناممکن است، اما شفافیت ژل لسیتینی مشاهده دینامیک جریان را به شکل بلادرنگ میسر میسازد.[1][6]
شفاف بودن بستر به مهندسان امکان میدهد پدیدههای برش، فروپاشی شبکه میسلی و تزریق سوخت را با وضوح بالا ضبط و تحلیل کنند. این دادههای بصری مستقیم، مسیر بهینهسازی هندسه انژکتورها و محفظه احتراق را با دقتی بیسابقه هموار میکند.[1][4]
تیم پژوهشی با بهرهگیری از طیفسنجی پیشرفته و تصویربرداری فوقسریع، سازوکار گذار این ژل از حالت جامد به مایع را ثبت کردند. آنها دریافتند با افزودن مقادیر بسیار جزئی اتانول به ترکیب، میتوان گرانروی ژل را به دقت مهندسی کرد تا به نرخهای جریان متفاوتی دست یافت.[2][5]
قابلیت تنظیم گرانروی امکان تولید ترکیبهای سفارشی برای انواع ماموریتها را فراهم میکند؛ فرودگر ماه که نیازمند فورانهای رانشی سریع و ناگهانی است میتواند از فرمولی روانتر بهره ببرد، در حالی که کاوشگر اعماق فضا به ساختاری چگالتر برای حفظ ثبات در بازههای دهساله نیاز خواهد داشت.[1][6]
گامهای آتی پیشروی ژل لسیتین
بهکارگیری یک ماده غذایی ساده برای رفع یکی از تاریخیترین موانع مهندسی موشک، راهکاری بدیع در علم پیشرانش است. ژل لسیتین با مهار همزمان تلاطم مخرب مایعات و صلبیت پیشرانههای جامد، سامانههای رانش ترکیبی را وارد فازی بسیار ملموستر و پیشبینیپذیرتر میکند.[2][4]
در مرحله بعد، مودالیار و جان قصد دارند ژل پایدارشده را تحت آزمونهای محیطی شدیدتر بسنجند. ارزیابی بازده احتراق و رفتار دینامیکی سوخت در شرایط شبیهسازیشده پرواز فضایی، از جمله در نوسانات دمایی حاد و بیوزنی طولانیمدت، در دستور کار این گروه قرار دارد.[1][3]
در مرحله بعد، مودالیار و جان قصد دارند ژل پایدارشده را تحت آزمونهای محیطی شدیدتر بسنجند.
نکات کلیدی
- پژوهشگران دانشگاه کنکوردیا با استفاده از لسیتین، امولسیفایر ارگانیک موجود در شکلات و مایونز، موفق به پایدارسازی سوخت موشک ژلی بر پایه کروزین شدند.
- مولکولهای لسیتین داربست سهبعدی میکروسکوپی میسازند که سوخت را در وضعیت شبهجامد نگه داشته و مانع از تلاطم خطرناک مایع در شرایط بیوزنی میشود.
- این ژل تحت فشار بالای انژکتور دچار رقیقشوندگی برشی شده و فوراً به مایع بدل میشود تا امکان کنترل دقیق رانش و فرایند احتراق فراهم آید.
- برخلاف قوامدهندههای شیمیایی سابق، لسیتین زیستی کاملاً در کنار کروزین میسوزد و در بیش از ۱۲ ماه انبارداری هیچگونه جدایش فازی نشان نداده است.
آنچه نمیدانیم
- عملکرد ژل پایدارشده با لسیتین در نوسانات دمایی فوقالعاده شدید در ماموریتهای طولانی به اعماق فضا چگونه خواهد بود.
- آیا داربست میسلی توان مقاومت در برابر ارتعاشات آکوستیک سهمگین حین پرتاب موشکهای سنگین را بدون مایع شدن زودهنگام در مخزن دارد یا خیر.
- هزینههای دقیق و امکانپذیری تولید صنعتی این ترکیب اختصاصی کروزین و لسیتین در حجمهای انبوه مورد نیاز سفرهای فضایی تجاری در چه وضعیتی قرار دارد.
- مهندسان پیشرانش هوافضا
- بر قابلیت کنترل دقیق رانش و امکان روشن و خاموش کردن مجدد موتور با این ژل رقیقشونده بدون پذیرش ریسک تلاطم مایع تاکید دارند.
- دانشمندان علم مواد
- توجه خود را بر خواص رئولوژیکی منحصربهفرد و پایداری ساختاری طولانیمدت شبکه خودسازمانده میسلها در طول سالها متمرکز کردهاند.
- طراحان ماموریتهای فضایی
- مزایای ایمنی، سبکسازی ناشی از حذف پرههای مهارکننده مخازن و از بین رفتن خطر نشت سوخت در ماموریتهای طولانی را پررنگ میدانند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- شرکتهای تجاری ارائهدهنده خدمات پرتاب
- صنایع تولیدکننده پیشرانههای فضایی
منابع
[1]Universe Todayمهندسان پیشرانش هوافضاA Common Food Emulsifier Could Solve One of Rocketry's Oldest Fuel Problems
مطالعه در Universe Today →
[2]BioScienceدانشمندان علم موادScientists Have Developed a New Rocket Fuel That Stays Stable for Over a Year
مطالعه در BioScience →
[3]Meridian Newsطراحان ماموریتهای فضاییNew Kerosene-Based Gel Rocket Fuel Stays Stable Over a Year, Flows Under Pressure
مطالعه در Meridian News →
[4]The Daily Galaxyطراحان ماموریتهای فضاییScientists Tested a New Rocket Fuel and Found That It Stayed Stable for More Than a Year Without Its Ingredients Separating
مطالعه در The Daily Galaxy →
[5]Starship Insiderمهندسان پیشرانش هوافضاLecithin May Resolve Long-Standing Rocket Fuel Issues
مطالعه در Starship Insider →
[6]Phys.orgدانشمندان علم موادA common food emulsifier could solve one of rocketry's oldest fuel problems
مطالعه در Phys.org →
بیشتر در علم
مشاهده همه →شیمی اکتینیدها
شیمیدانان پس از ۵۰ سال معمای مولکول ساندویچی اورانیوم را حل کردند
5 منبع
دانشمندان پس از ۳۵ سال شکل جدیدی از کربن به نام «دیاموندیاین» را کشف کردند
5 منبع
شیمی آب
شیمی آب و شوری دریای خزر: چرا بزرگترین دریاچه جهان با اقیانوسها متفاوت است؟
7 منبع
شیمی نسبیتی
چگونه انقباض نسبیتی اربیتالها شکاف نواری طلا را برای جذب نور آبی باریک میکند؟
6 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





