یا‌یوئی کوساما چگونه توهماتش را به یک پدیده جهانی هنر تبدیل کرد؟

دنیای هنر بین‌المللی در سوگ از دست دادن یک هنرمند بصیر است. یایوئی کوساما، هنرمند پیشگام ژاپنی که توهمات خصوصی خود را به یک زبان بصری جهانی و ستایش‌شده تبدیل کرد، در سن ۹۷ سالگی درگذشت. او در تاریخ ۱۴ اوت ۲۰۲۶ (۲۳ مرداد ۱۴۰۵) در بیمارستانی در توکیو بر اثر نارسایی چندگانه اعضا درگذشت، اما استودیو و بنیاد یایوئی کوساما این خبر را تقریباً دو هفته بعد اعلام کردند.[1][2][3]

کوساما میراثی از خود بر جای گذاشت که اساساً هنر معاصر را دگرگون کرد. او از روزهای اولیه خود در ژاپن روستایی تا تبدیل شدن به یک سوپراستار جهانی، یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌ها در چشم‌انداز فرهنگی شد. استودیوی او اشاره کرد که وی تا آخرین لحظات زندگی‌اش به کار خود متعهد ماند و در روزهای پایانی همچنان به نقاشی و کاوش در مضامین «عشق ابدی و روح جاودان» ادامه داد.[1][5][6]

در قلب کارنامه هنری گسترده کوساما که هفت دهه به طول انجامید، مفهومی قرار داشت که او آن را «محو کردن خود» (self-obliteration) می‌نامید. او با تکرار وسواس‌گونه یک موتیف واحد – که مشهورترین آن خال‌خال‌ها بودند – تلاش می‌کرد مرزهای بین «من» فردی و جهان بی‌نهایت را محو کند. آثار او شامل نقاشی، مجسمه‌های نرم، چیدمان‌های غوطه‌ور، مد و حتی شعر بود که همگی با این دیدگاه یگانه و مسحورکننده متحد شده بودند.[1][2][4]

خال‌های پر جنب و جوشی که بوم‌ها، کدو تنبل‌ها و در نهایت بدن اجراکنندگانش را می‌پوشاندند، صرفاً یک انتخاب سبکی نبودند؛ بلکه سازوکاری عمیق برای کنار آمدن با مشکلات بودند. کوساما که در سال ۱۹۲۹ در ماتسوموتو به دنیا آمد، دوران کودکی سختی را پشت سر گذاشت که با مادری آزارگر و پدری زن‌باره همراه بود. در سن ده سالگی، او شروع به تجربه توهمات واضح و وحشتناکی کرد که در آن‌ها مزارع گل یا الگوهای هندسی تکثیر می‌شدند و او را کاملاً تهدید به بلعیدن می‌کردند.[1]

هنر برای او به طناب نجات تبدیل شد. کوساما به طور مشهوری اظهار داشت که اگر فعالیت خلاقانه‌اش نبود، مدت‌ها پیش جان خود را گرفته بود. او با نقاشی کردن همان توهماتی که او را آزار می‌دادند، توانست کنترل آن‌ها را به دست بگیرد. او وحشت خصوصی خود را به شگفتی عمومی تبدیل کرد و با بازآفرینی تصاویر واضح درون سرش روی بوم، گاهی تا ۵۰ ساعت در یک نوبت، با آن‌ها دست و پنجه نرم می‌کرد.

کوساما در سال ۱۹۵۷، در حالی که از خانواده محافظه‌کار و جامعه‌ای که جاه‌طلبی‌های هنری او را رد می‌کرد، فرار می‌کرد، به ایالات متحده نقل مکان کرد. او با پول اندک اما عزمی بی‌حد و حصر وارد شد و سرانجام در شهر نیویورک مستقر شد. در آنجا، او جایگاهی برای خود در صحنه آوانگارد (پیشرو) مردسالار باز کرد و با نیرویی بی‌وقفه، فقر و گمنامی را پشت سر گذاشت.[2]

در نیویورک، او مجموعه پیشگامانه «تورهای بی‌نهایت» (Infinity Nets) خود را آغاز کرد. این بوم‌های عظیم با هزاران حلقه کوچک و با دقت نقاشی شده پوشیده شده بودند که فاقد مرکز یا نقطه کانونی بودند. این الگوهای ریتمیک و وسواس‌گونه، او را به عنوان یک نیروی قدرتمند تثبیت کرد و بر هنرمندان معاصری مانند اندی وارهول و دونالد جاد تأثیر گذاشت و زمینه را برای جنبش مینیمالیسم فراهم کرد.[2]

با پیشرفت دهه ۱۹۶۰، فعالیت هنری کوساما فراتر از بوم نقاشی رفت و به هنر پرفورمنس تحریک‌آمیز گسترش یافت. او «رویدادهای بداهه» (happenings) و «جشنواره‌های بدن» را در سراسر نیویورک برگزار می‌کرد و اغلب روی بدن برهنه شرکت‌کنندگان خال‌خال نقاشی می‌کرد. این رویدادها، تلاش آن دوران برای آزادی جنسی را با پیام‌های شدید ضد جنگ ترکیب می‌کردند، که مشهورترین آن‌ها شامل نامه‌ای سرگشاده به رئیس جمهور ریچارد نیکسون بود که در آن پیشنهاد می‌داد اگر او به جنگ ویتنام پایان دهد، با او همبستر خواهد شد.[1][2]

استعداد او در ایجاد اختلال در سال ۱۹۶۶ به اوج خود رسید، زمانی که بدون دعوت وارد بی‌ینال ونیز شد. کوساما ۱,۵۰۰ کره نقره‌ای بازتابنده را در چمن جلوی غرفه ایتالیا نصب کرد و آن‌ها را با تابلویی که روی آن نوشته شده بود «خودشیفتگی شما برای فروش» (Your Narcissism for Sale)، هر کدام به قیمت دو دلار به بازدیدکنندگان عرضه کرد. این حرکت، محافل هنری را مجبور کرد تا با تجاری‌سازی فرهنگ روبرو شوند، حتی با وجود اینکه برگزارکنندگان به سرعت فروش را متوقف کردند.[1][2]

با وجود تأثیر حیاتی او، سرعت بی‌امان کار و بی‌ثباتی مالی، آسیب جدی به سلامت روحی و جسمی او وارد کرد. کوساما که خسته شده بود، در سال ۱۹۷۳ به ژاپن بازگشت. پس از یک تلاش کوتاه برای تجارت هنری، او در سال ۱۹۷۷ داوطلبانه خود را در یک بیمارستان روانپزشکی در توکیو بستری کرد. او تا پایان عمر در این مرکز زندگی کرد و محیط ساختاریافته آن را برای مدیریت اختلالات عصبی خود ضروری می‌دانست.[1]

برای تقریباً دو دهه، کوساما از کانون توجه بین‌المللی دور شد و وارد دوره‌ای از گمنامی نسبی شد. با این حال، تولید خلاقانه او هرگز کند نشد. او استودیویی را درست در آن سوی خیابان بیمارستان حفظ کرد و روزانه برای نقاشی، مجسمه‌سازی و نوشتن مجموعه‌ای از رمان‌های سورئال و خودزندگی‌نامه‌ای به آنجا رفت و آمد می‌کرد.[1]

بازگشت جهانی او در اواخر دهه ۱۹۸۰ آغاز شد و در سال ۱۹۹۳ شتاب گرفت، زمانی که او رسماً برای نمایندگی ژاپن در بی‌ینال ونیز دعوت شد – بازگشتی پیروزمندانه به همان نهادی که دهه‌ها قبل بدون دعوت به آن یورش برده بود. این نقطه آغاز ارزیابی مجدد گسترده و حیاتی آثار او بود و ارزش نقاشی‌های اولیه او را در حراجی‌ها به بیش از ۱۰ میلیون دلار رساند.[1]

قرن بیست و یکم شاهد تبدیل شدن کوساما از یک اسطوره دنیای هنر به یک پدیده واقعی فرهنگ عامه بود که عمدتاً توسط «اتاق‌های آینه‌ای بی‌نهایت» او هدایت می‌شد. این چیدمان‌های غوطه‌ور، که او اولین بار در سال ۱۹۶۵ پیشگام آن‌ها بود، از آینه‌ها و چراغ‌های LED برای ایجاد توهم یک کیهان بی‌کران و رنگارنگ استفاده می‌کنند.[1][2]

این اتاق‌ها کاملاً با ظهور عصر دیجیتال و رسانه‌های اجتماعی همسو شدند و جمعیت بی‌سابقه‌ای را در سراسر جهان به خود جلب کردند. از موزه هیرشهورن در واشنگتن دی.سی. گرفته تا تیت مدرن در لندن، بازدیدکنندگان ساعت‌ها در صف می‌ایستادند تا فقط ۳۰ ثانیه را در جهان‌های بی‌نهایت او بگذرانند. نمایشگاه گذشته‌نگر او در سال ۲۰۲۴ در استرالیا به محبوب‌ترین نمایشگاه تاریخ آن کشور تبدیل شد.[1]

نفوذ کوساما به راحتی از دیوارهای گالری‌های سنتی فراتر رفت. زبان بصری بی‌اشتباه او در مد و فرهنگ عامه نفوذ کرد، به ویژه از طریق همکاری‌های جهانی گسترده با برندهای لوکس مانند لویی ویتون (Louis Vuitton). این مشارکت‌ها، خال‌خال‌های امضاشده، ربات‌های در حال تکان خوردن و کدو تنبل‌های پر جنب و جوش او را به خیابان‌های اصلی در سراسر جهان آورد و زیبایی‌شناسی او را مردمی کرد.[1]

حتی زمانی که وارد دهه ۹۰ زندگی خود شد، کوساما همچنان بی‌وقفه پرکار باقی ماند. در سال ۲۰۲۴، او بزرگترین مجسمه عمومی دائمی خود، «تجمع بی‌نهایت» (Infinite Accumulation) را در خارج از ایستگاه خیابان لیورپول لندن رونمایی کرد. استودیوی او تأیید کرد که او هرگز قلموی خود را کنار نگذاشت و تا روزهای پایانی خود به کاوش در اعماق روح انسان ادامه داد.[1][2][3]

در نهایت، هنر یایوئی کوساما یک اقدام سخاوتمندانه و انعطاف‌پذیری عمیق بود. او میلیون‌ها غریبه را به هزارتوی ذهن خود دعوت کرد و ثابت کرد که تکرار می‌تواند شکلی از رهایی باشد. او با نشان دادن اینکه یک خال واحد، وقتی بی‌نهایت تکثیر شود، می‌تواند به یک جهان تبدیل شود، تضمین کرد که میراثش برای نسل‌های آینده به محو کردن مرزها ادامه خواهد داد.[2][6]