کشف مجسمههای گلی ۱۵ هزار ساله در خاورمیانه؛ دگرگونی در تاریخ هنر پیشاتاریخی
پژوهشگران با کشف ۱۵۴ مجسمه گلی در دره اردن علیا دریافتند که انسانها هزاران سال پیش از انقلاب کشاورزی به خلق هنر نمادین میپرداختند. این یافتهها نشاندهنده انتقال بیننسلی دانش و تسلط بر فناوری آتش در جوامع شکارچی-گردآورنده است.
به قلم الوین شادمهر
این خبر را به اشتراک بگذارید
یافتههای جدید باستانشناسی در خاورمیانه، درک ما را از تاریخچه هنر پیشاتاریخی و تکامل شناختی انسان به طور بنیادین دگرگون کرده است. تیمی از پژوهشگران به سرپرستی لوران داوین از دانشگاه عبری اورشلیم، مجموعهای از مجسمههای گلی ۱۵ هزار ساله را کشف کردهاند. این کشف بینظیر نشان میدهد که سنت استفاده از گل برای خلق نمادها، هزاران سال پیش از آغاز انقلاب کشاورزی رواج داشته است.[1][3]
این پژوهش که نتایج آن در تاریخ ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ در مجله معتبر علمی پلاس وان منتشر شد، به بررسی ۱۵۴ قطعه دستساز گلی میپردازد. این آثار هنری باستانی در سه محوطه باستانشناسی در دره اردن علیا، از جمله عینان-ملاحه و ناحل عین گو دوم، کشف شدهاند. قدمت این مجسمهها به بازه زمانی ۱۵ هزار تا ۱۱ هزار و ۵۰۰ سال پیش بازمیگردد.[1][2]
پیش از این کشف، باور عمومی در میان باستانشناسان بر این بود که استفاده گسترده از گل برای ساخت مجسمه و نمادهای هنری، همزمان با انقلاب کشاورزی در دوره نوسنگی آغاز شده است. اما این یافتههای جدید ثابت میکنند که جوامع شکارچی-گردآورنده بسیار پیشتر از شکلگیری نخستین روستاها، از گل برای بیان باورها و درک خود از جهان پیرامون استفاده میکردند.[1][3]
فرهنگ ناتوفی و گذار به یکجانشینی
این مجسمههای گلی متعلق به فرهنگ ناتوفی هستند؛ جامعهای از شکارچی-گردآورندگان که در منطقه هلال حاصلخیز زندگی میکردند. ناتوفیها به عنوان یکی از نخستین جوامع بشری شناخته میشوند که پیش از روی آوردن به کشاورزی، سبک زندگی نیمهیکجانشینی را تجربه کردند. آنها پایههای گذار از زندگی عشایری به سکونتگاههای دائمی را بنا نهادند.[1][2]
فرهنگ ناتوفی نقش یک پل ارتباطی حیاتی را میان دنیای متحرک شکارچیان و جوامع کشاورز دوره نوسنگی ایفا میکند. تا پیش از این، بیشتر آثار هنری کشف شده از این دوره، از جنس استخوان یا سنگ بودند. حکاکی روی سنگ و استخوان نیازمند تکنیکهای متفاوتی است که با شکلدهی به گل نرم و انعطافپذیر تفاوتهای ساختاری و شناختی فراوانی دارد.[1][2]
استفاده از گل به عنوان یک ماده اولیه برای خلق آثار هنری، نشاندهنده یک جهش بزرگ در فناوری و تفکر نمادین است. برخلاف سنگ که باید تراشیده و کاسته شود، گل به هنرمند اجازه میدهد تا فرمها را به تدریج بسازد، تغییر شکل دهد و جزئیات ظریفی را به آن اضافه کند. این ویژگی، امکانات بینهایتی را برای بیان خلاقانه فراهم میکرد.[2][3]
لوران داوین در این باره توضیح میدهد که این اکتشافات نشان میدهند هزاران سال پیش از ظهور کشاورزی و سفالگری، انسانها از گل برای خلق پیکرههایی استفاده میکردند که بازتابی از باورها و دانش آنها از جهان طبیعی بود. این موضوع نشاندهنده عمق تغییرات اجتماعی و شناختی در آن دوران است.[1][3]
پژوهشگران تأکید میکنند که ریشههای فرهنگ نوسنگی بسیار عمیقتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد. به گفته آنها، این مجسمهها نشان میدهند که چگونه تخیل و تفکر نمادین شروع به شکلدهی به فرهنگ انسانی در دوران گذار به یکجانشینی کرده است. این تغییرات شناختی، پیشنیاز توسعه تمدنهای بعدی بودهاند.[1]
جزئیات شگفتانگیز مجسمههای باستانی
در میان ۱۵۴ قطعه کشف شده، تنوع بینظیری از فرمها و موضوعات به چشم میخورد. برخی از این مجسمهها نمایانگر پرندگان آبزی، پرندگان شکاری و پستاندارانی مانند گوزن هستند. همچنین پیکرههایی از انسانها، اعم از زن و مرد، در این مجموعه وجود دارد که با دقت و ظرافت خاصی مدلسازی شدهاند.[1][2]
یکی از برجستهترین آثار کشف شده در محوطه ناحل عین گو دوم، مجسمهای است که تعامل میان یک انسان و یک حیوان را به تصویر میکشد. این پیکره گلی، زنی را نشان میدهد که یک غاز بر روی پشت او قرار دارد. این اثر، قدیمیترین نمونه شناخته شده از نمایش تعامل انسان و حیوان در هنر خاورمیانه محسوب میشود.[1]
این مجسمه خاص، قدیمیترین بازنمایی طبیعتگرایانه از یک زن در جنوب غربی آسیا نیز به شمار میرود. هنرمند پیشاتاریخی با ظرافت تمام، منقار و بالهای پرنده و همچنین ویژگیهای زنانه پیکره انسانی را شکل داده است. این سطح از جزئیات در هنری با این قدمت، بیسابقه است و نشان از مهارت بالای سازندگان آن دارد.[1]
قطعه جالب توجه دیگری که در محوطه عینان-ملاحه کشف شده، بخشی از یک مجسمه است که سر یک غاز کوهی یا آهو را نشان میدهد. بررسیها مشخص کردهاند که شاخهای این حیوان احتمالاً از مواد از بین رونده مانند شاخههای کوچک درختان ساخته شده و در گل فرو رفته بودند.[1]
بر روی سر این غاز کوهی، آثاری از رنگدانههای قرمز و نارنجی یافت شده است. هنرمندان ناتوفی از ترکیبی از گل مایع و خاک اخرا برای نقاشی چشمها و الگوی موهای حیوان استفاده کردهاند. این استفاده هوشمندانه از رنگ، نشاندهنده درک پیشرفته آنها از زیباییشناسی و تکنیکهای تزئینی است.[1][2]
وجود رنگدانهها بر روی چندین قطعه دیگر نیز تأیید شده است. این موضوع نشان میدهد که مجسمههای گلی ناتوفیها تنها فرمهای ساده و خام نبودهاند، بلکه با استفاده از رنگهای طبیعی تزئین میشدند تا جلوهای واقعیتر و نمادینتر پیدا کنند. این سنت هنری، پایهگذار تحولات بعدی در هنر خاورمیانه بوده است.[1][2]
نقش کودکان در خلق هنر پیشاتاریخی
یکی از شگفتانگیزترین و احساسبرانگیزترین جنبههای این اکتشاف، یافتن اثر انگشت سازندگان بر روی این مجسمههای گلی است. از آنجا که گل در حالت مرطوب شکل داده میشد، اثر انگشت هنرمندان باستانی بر روی سطح برخی از این آثار برای ۱۵ هزار سال دستنخورده باقی مانده است.[2][3]
پژوهشگران با بررسی دقیق این اثر انگشتها دریافتند که آنها متعلق به افراد در سنین مختلف، از جمله بزرگسالان، نوجوانان و کودکان هستند. در یک نمونه بسیار جالب، اثر انگشت یک کودک بر روی اثر انگشت یک فرد بزرگسال در پشت یک مجسمه گلی ثبت شده است.[3]
این توالی اثر انگشتها بر روی گل مرطوب، یک شواهد مستقیم و نادر از انتقال دانش بیننسلی و آموزش عملی در دوران پیشاتاریخ ارائه میدهد. به نظر میرسد که کودکان در کنار بزرگسالان مینشستند و نحوه کار با گل و ساخت نمادهای فرهنگی را به صورت عملی فرا میگرفتند.[3]
مشارکت کودکان در ساخت این اشیاء نشان میدهد که خلاقیت و دانش فرهنگی به صورت فعالانه در میان نسلهای مختلف به اشتراک گذاشته میشد. این مجسمهها تنها اشیاء تزئینی نبودند، بلکه ابزارهایی برای آموزش باورها، اسطورهها و هویت گروهی به نسل جوانتر محسوب میشدند.[1][3]
برخی از اشیاء گلی کشف شده، مانند یک حلقه گلی بسیار کوچک با قطر تنها ۱۰ میلیمتر، به وضوح برای استفاده کودکان طراحی و ساخته شدهاند. این موضوع نشاندهنده جایگاه ویژه کودکان در ساختار اجتماعی ناتوفیها و اهمیت انتقال مفاهیم نمادین به آنها از سنین پایین است.[2][3]
جهش در فناوری و استفاده از آتش
خلق این مجسمههای گلی نیازمند تسلط بر مجموعهای از مهارتهای فنی جدید بود که پیش از آن در کار با سنگ و استخوان کاربردی نداشتند. فرآیند آمادهسازی گل، شکلدهی به آن، خشک کردن تدریجی و در نهایت پختن آن، نشاندهنده یک جهش بزرگ در فناوریهای پیشاتاریخی است.[2]
بررسیهای آزمایشگاهی نشان داده است که این مجسمهها در دمای حداقل ۴۰۰ درجه سانتیگراد پخته شدهاند. این سطح از کنترل حرارت، نیازمند دانش پیشرفتهای از فناوری آتش یا پیروتکنولوژی است. هنرمندان باستانی باید میدانستند که چگونه آتش را مدیریت کنند تا مجسمهها بدون ترک خوردن یا شکستن، سخت و مقاوم شوند.[2]
عدم وجود ترک بر روی بسیاری از این قطعات نشان میدهد که گل پیش از قرار گرفتن در معرض حرارت، به اندازه کافی زمان برای خشک شدن داشته است. این فرآیند چند مرحلهای، نیازمند برنامهریزی، صبر و درک عمیقی از خواص فیزیکی مواد طبیعی بوده است که ناتوفیها به خوبی بر آن مسلط بودند.[2]
پختن گل نه تنها باعث ماندگاری بیشتر این آثار میشد، بلکه رنگ و بافت آنها را نیز تغییر میداد. این تغییرات فیزیکی و شیمیایی آگاهانه، نشان میدهد که ناتوفیها فراتر از نیازهای روزمره برای بقا، به دنبال راههایی برای جاودانه ساختن نمادها و باورهای خود از طریق فناوریهای نوین بودهاند.[2]
نمادگرایی و باورهای جوامع اولیه
مجسمههای گلی ناتوفیها دریچهای بینظیر به سوی جهانبینی و سیستمهای اعتقادی انسانهای پیشاتاریخ میگشایند. نمایش مکرر حیوانات و تعامل آنها با انسانها، نشاندهنده یک سیستم اعتقادی آنیمیستی است که در آن طبیعت و حیوانات دارای روح و جایگاهی مقدس در زندگی روزمره بودهاند.[1]
در مجسمه زن و غاز، پرنده به صورت زنده و در حال تعامل با انسان به تصویر کشیده شده است، نه به عنوان یک شکار بیجان. با وجود اینکه غازها بخش مهمی از رژیم غذایی ناتوفیها را تشکیل میدادند، این بازنمایی نشان میدهد که حیوانات علاوه بر منبع تغذیه، دارای اهمیت اسطورهای و نمادین نیز بودهاند.[1]
این آثار هنری احتمالاً در مراسمهای آیینی، مناسک مذهبی یا به عنوان طلسمهای محافظ استفاده میشدند. کشف برخی از این مجسمهها در نزدیکی سازههای سنگی نیمهمدور که حاوی تدفینها و رسوبات تشریفاتی بودهاند، فرضیه کاربرد آیینی و مذهبی آنها را به شدت تقویت میکند.[1]
خلق و استفاده از این نمادهای بصری در فضاهای عمومی و تشریفاتی، به تقویت هویت گروهی و انسجام اجتماعی در میان نخستین جوامع یکجانشین کمک میکرد. در دورانی که ساختارهای اجتماعی در حال پیچیدهتر شدن بودند، هنر نمادین ابزاری قدرتمند برای برقراری ارتباط و حفظ همبستگی محسوب میشد.[1][3]
خلق و استفاده از این نمادهای بصری در فضاهای عمومی و تشریفاتی، به تقویت هویت گروهی و انسجام اجتماعی در میان نخستین جوامع یکجانشین کمک میکرد.
این یافتهها دیدگاه سنتی را که معتقد بود انقلاب نمادین تنها پس از تسلط انسان بر کشاورزی رخ داده است، به چالش میکشند. در واقع، نیاز به بیان نمادین و خلق هنر، پیشزمینهای برای تغییرات بزرگتر اجتماعی بود و به جوامع کمک کرد تا با چالشهای زندگی یکجانشینی سازگار شوند.[1][2]
پیامدهای یک کشف تاریخی
کشف مجسمههای گلی ۱۵ هزار ساله در خاورمیانه، نقطه عطفی در مطالعات باستانشناسی و تاریخ هنر محسوب میشود. این آثار نشان میدهند که ظرفیت انسان برای تفکر انتزاعی، نوآوریهای فناورانه و انتقال فرهنگی، بسیار پیشتر از آنچه در کتابهای تاریخ نوشته شده، شکوفا شده بود.[1][3]
این مجسمههای کوچک اما شگفتانگیز، داستان انسانهایی را روایت میکنند که در آستانه یک تغییر بزرگ تاریخی قرار داشتند. آنها با استفاده از آب، خاک و آتش، نه تنها باورهای خود را تجسم بخشیدند، بلکه میراثی را از خود به جای گذاشتند که پس از گذشت ۱۵ هزاره، همچنان الهامبخش و شگفتانگیز است.[1][2]
در نهایت، حضور اثر انگشت کودکان بر روی این آثار باستانی، پیوندی عمیق و انسانی میان ما و اجداد پیشاتاریخیمان برقرار میکند. این نشانهها به ما یادآوری میکنند که میل به خلق کردن، یادگیری و اشتراکگذاری زیباییها، بخشی جداییناپذیر از ذات بشر در تمام طول تاریخ بوده است.[3]
- باستانشناسان تکاملی
- هنر نمادین را ابزاری حیاتی برای حفظ انسجام اجتماعی در نخستین جوامع یکجانشین پیش از کشاورزی میدانند.
- مورخان هنر باستان
- بر اهمیت جهش فناورانه و خلاقانه در استفاده از گل مرطوب و پخت آن با آتش تأکید دارند.
منابع
[1]EurekAlert!باستانشناسان تکاملیNewly discovered clay figurines change our understanding of the prehistoric Middle East
مطالعه در EurekAlert! →
[2]Popular Scienceمورخان هنر باستان11,000 years ago, the Natufians sculpted before they began farming
مطالعه در Popular Science →
[3]Talker Newsمورخان هنر باستانStone Age kid sculptors? Fingerprints on ancient clay suggest so
مطالعه در Talker News →
بیشتر در علم
مشاهده همه →مهندسی باستانی
مهندسی خرداقلیم در چهارباغ: منطق هیدرولیک و گیاهشناسی باغهای ایرانی
11 منبع
هوش مصنوعی در علم
ادعای حل معمای ۱۶۷ ساله ریاضیات؛ هوش مصنوعی انتروپیک فرضیه ریمان را ثابت کرد
5 منبع
اکتشافات فضایی
فضاپیمای «بپیکلمبو» پس از سفری هشتساله به مدار سیاره عطارد رسید
3 منبع
کشاورزی فضایی
پژوهشگران در خاک شبیهسازیشده ماه سیبزمینی خوراکی پرورش دادند
7 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





