مهدی خان‌بابا تهرانی درگذشت؛ روایتی از هفت دهه کنشگری و تحول در جنبش چپ ایران

مهدی خان‌بابا تهرانی، یکی از برجسته‌ترین چهره‌های جنبش چپ ایران و از بنیان‌گذاران کنفدراسیون دانشجویان ایرانی، در ۲۸ مهر ۱۴۰۵ در سن ۹۲ سالگی در فرانکفورت آلمان درگذشت. مرگ او پایان یک دوره طولانی از کنشگری سیاسی است که با فراز و نشیب‌های فراوانی همراه بود.[1]

تهرانی در سال ۱۳۱۳ در تهران متولد شد و از همان دوران نوجوانی تحت تأثیر فضای سیاسی پس از جنگ جهانی دوم قرار گرفت. او در ۱۲ سالگی با افکار چپ آشنا شد و به سازمان جوانان حزب توده ایران پیوست. این آغاز راهی بود که او را به یکی از منتقدان جدی ساختارهای سنتی چپ تبدیل کرد.

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، تهرانی مانند بسیاری از فعالان سیاسی آن دوران با سرکوب و محدودیت‌های شدیدی مواجه شد. او دو بار دستگیر و زندانی شد و در نهایت تصمیم گرفت برای ادامه تحصیل در رشته حقوق به آلمان غربی مهاجرت کند. این مهاجرت، نقطه عطفی در زندگی سیاسی او و تاریخ جنبش دانشجویی ایران بود.

در مونیخ، او نه تنها به تحصیل پرداخت، بلکه شبکه‌ای از دانشجویان ناراضی ایرانی را گرد هم آورد. فعالیت‌های او به حدی گسترده بود که در دوم نوامبر ۱۹۶۲ توسط پلیس آلمان غربی به ظن تشکیل گروه‌های مخفی دستگیر شد. این هسته‌های اولیه، زمینه‌ساز شکل‌گیری یکی از مؤثرترین نهادهای اپوزیسیون خارج از کشور شد.[2]

پایه‌گذاری کنفدراسیون دانشجویان و چرخش به مائوئیسم

در اواخر دهه ۱۳۳۰ و اوایل دهه ۱۳۴۰، تهرانی نقش کلیدی در تأسیس کنفدراسیون جهانی دانشجویان ایرانی ایفا کرد. این تشکیلات به سرعت به صدای اصلی مخالفان محمدرضا شاه پهلوی در اروپا و آمریکا تبدیل شد و توانست افکار عمومی جهانی را به مسائل حقوق بشری ایران جلب کند.[1]

با بالا گرفتن اختلافات ایدئولوژیک میان اتحاد جماهیر شوروی و چین کمونیست، تهرانی و گروهی از جوانان هم‌فکرش در اروپا، به منتقدان جدی سیاست‌های محافظه‌کارانه حزب توده تبدیل شدند. آن‌ها معتقد بودند که حزب توده روحیه انقلابی خود را از دست داده و به ابزاری در دست مسکو تبدیل شده است.

این انتقادات در نهایت به انشعاب از حزب توده و پایه‌گذاری سازمان انقلابی حزب توده ایران منجر شد. این سازمان جدید، با الهام از انقلاب کوبا و مائوئیسم، راه مبارزه مسلحانه و دهقانی را به عنوان الگوی رهایی‌بخش برای ایران انتخاب کرد.

تهرانی برای آشنایی نزدیک‌تر با این ایدئولوژی، به چین سفر کرد و مدتی در بخش فارسی رادیو پکن مشغول به کار شد. او در این دوران حتی با مائو تسه تونگ، رهبر چین کمونیست، دیدار کرد و آموزش‌های سیاسی و تشکیلاتی دید.[1]

نقد درون‌سازمانی و حمایت از مبارزات چریکی

با وجود شیفتگی اولیه به مائوئیسم، روحیه انتقادی تهرانی به زودی متوجه سازمان متبوع خودش نیز شد. او ساختار سازمان انقلابی را به شدت متمرکز، غیردموکراتیک و مشابه همان الگوهای حزبی می‌دانست که پیش‌تر از آن فرار کرده بود.[2]

تهرانی با بازگشت به اروپا، خواستار برگزاری یک کنگره فوق‌العاده در بلژیک شد. در این کنگره، او کیفرخواستی دوازده‌ماده‌ای علیه رهبری سازمان قرائت کرد که منجر به تغییرات گسترده و اخراج برخی از اعضای قدیمی شد. این اقدام نشان‌دهنده تلاش مستمر او برای یافتن یک چپ دموکراتیک‌تر بود.[2]

در اوایل دهه ۱۳۵۰، با آغاز جنبش چریکی در ایران و واقعه سیاهکل، تهرانی و یارانش در کنفدراسیون به حمایت لجستیکی و تبلیغاتی از چریک‌های فدایی خلق پرداختند. او با انتشار چهار شماره از روزنامه نبرد، صدای این مبارزات را در اروپا بازتاب می‌داد و برای آن‌ها کمک‌های مالی جمع‌آوری می‌کرد.[1]

با این حال، تلاش‌های او برای پیوند زدن مبارزات خارج از کشور با هسته‌های چریکی داخل ایران، اغلب با شکست مواجه می‌شد. اعدام چهره‌هایی چون بهمن قشقایی که از نزدیکان فکری او بودند، ضربه سنگینی به این جریان وارد کرد و ناکارآمدی برخی تئوری‌های وارداتی را نشان داد.[2]

بازگشت به ایران و تأسیس جبهه دموکراتیک ملی

با اوج‌گیری انقلاب اسلامی، مهدی خان‌بابا تهرانی پس از بیش از دو دهه تبعید، در ۲۱ بهمن ۱۳۵۷ با آخرین پروازهای پیش از پیروزی انقلاب به ایران بازگشت. او امیدوار بود که فضای باز سیاسی جدید، امکان فعالیت آزادانه را برای نیروهای چپ فراهم کند.

تهرانی در تهران اتحاد چپ را پایه‌گذاری کرد و روزنامه‌ای با عنوان چپ منتشر ساخت. هدف او ایجاد یک جبهه متحد از نیروهای سکولار و دموکرات بود که بتوانند در برابر انحصارطلبی نیروهای مذهبی بایستند.[1]

در اسفند ۱۳۵۷، او به همراه چهره‌هایی چون هدایت‌الله متین‌دفتری، جبهه دموکراتیک ملی را تأسیس کرد. این ائتلاف در ابتدا با استقبال گسترده‌ای مواجه شد و میتینگ بزرگ آن‌ها بر سر مزار محمد مصدق در احمدآباد، هزاران نفر را گرد هم آورد.[2]

اما این فضای باز دیری نپایید. با آغاز درگیری‌ها و سرکوب نیروهای منتقد در سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰، فعالیت جبهه دموکراتیک ملی غیرممکن شد. تهرانی که بار دیگر جان خود را در خطر می‌دید، مجبور به زندگی مخفیانه و در نهایت ترک دوباره ایران شد.[1]

سال‌های تبعید، بازاندیشی و ثبت تاریخ شفاهی

تهرانی در بازگشت به اروپا، برای مدت کوتاهی به شورای ملی مقاومت پیوست تا شاید بتواند ائتلافی علیه جمهوری اسلامی شکل دهد. اما اختلافات عمیق ایدئولوژیک و ساختاری باعث شد تا او به زودی از این شورا نیز کناره‌گیری کند.

دهه‌های پایانی زندگی او در فرانکفورت آلمان، بیشتر به بازاندیشی، نقد و ثبت تاریخ شفاهی جنبش چپ گذشت. او در این سال‌ها تلاش کرد تا بدون تعصبات حزبی، اشتباهات و ناکامی‌های نسل خود را تحلیل کند.[2]

یکی از مهم‌ترین آثار به جا مانده از او، کتاب نگاهی از درون به جنبش چپ ایران است که حاصل گفت‌وگوهای طولانی او با حمید شوکت است. این کتاب به عنوان یک سند تاریخی مهم، زوایای پنهان انشعاب‌ها و تصمیم‌گیری‌های چپ ایران را روشن می‌کند.[2]

مهدی خان‌بابا تهرانی تا پایان عمر بر آرمان‌های عدالت‌خواهانه خود پافشاری کرد، اما همزمان از نقد رادیکال گذشته خود ابایی نداشت. درگذشت او در ۲۸ مهر ۱۴۰۵، نقطه پایانی بر زندگی مردی بود که تاریخ چپ ایران با نام او گره خورده است.[1]

در طول بیش از ۶۰ سال فعالیت سیاسی، تهرانی با چهره‌های تاریخی متعددی از جمله مائو تسه تونگ و رهبران جنبش‌های دانشجویی اروپا دیدار و گفتگو داشت. او نماد نسلی بود که آرمان‌گرایی را با عمل‌گرایی تشکیلاتی درآمیخت.[1]

بررسی کارنامه او نشان می‌دهد که چگونه یک فعال سیاسی می‌تواند در طول زمان، از یک کادر حزبی مطیع به یک منتقد مستقل و دموکرات تبدیل شود. میراث او برای نسل‌های آینده، نه در پیروزی‌های مقطعی، بلکه در شجاعت نقد خطاهای گذشته نهفته است.[2]