نقد و امتیازدهی آثار سینمایی؛ تفاوت امتیاز منتقدان با تماشاگران چگونه محاسبه می‌شود؟

همان‌طور که در نقد یک رستوران، منتقد غذا به دنبال تکنیک‌های پیچیده آشپزی است اما مشتری فقط یک وعده خوشمزه و سیرکننده می‌خواهد، امتیازدهی به فیلم‌ها نیز در دو دنیای کاملاً متفاوت سیر می‌کند. با این تفاوت که در سینما، این اختلاف سلیقه به شکل درصدهای قرمزرنگ و ستاره‌های طلایی روی پوسترها خودنمایی می‌کند.[6]

تماشاگران معمولاً با دیدن اختلاف فاحش میان امتیاز منتقدان و مردم گیج می‌شوند. برای مثال، فیلم ابرقهرمانی «ونوم» (۲۰۱۸) از سوی منتقدان امتیاز پایین ۳۰ درصد را دریافت کرد، اما تماشاگران با امتیاز بالای ۸۰ درصد از آن استقبال کردند و فروش جهانی آن از مرز ۸۵۰ میلیون دلار گذشت.[4]

دلیل این شکاف عمیق همیشه بی‌سلیقگی تماشاگران یا سخت‌گیری بیش از حد منتقدان نیست؛ بلکه ریشه در ریاضیات و الگوریتم‌های متفاوتی دارد که پلتفرم‌های مختلف برای محاسبه این اعداد به کار می‌برند. هر سایت در واقع به پرسش کاملاً متفاوتی درباره کیفیت یک اثر سینمایی پاسخ می‌دهد.[6]

راتن تومیتوز؛ سنجش توافق، نه کیفیت

سایت راتن تومیتوز بر اساس یک سیستم صفر و یکی کار می‌کند. شاخص معروف «توماتومتر» میانگین نمرات کیفی نیست، بلکه تنها درصد منتقدانی را نشان می‌دهد که فیلم را در مجموع «قابل قبول» یا مثبت ارزیابی کرده‌اند.[2]

اگر صد منتقد به یک فیلم نمره متوسط ۶ از ۱۰ بدهند، امتیاز آن در راتن تومیتوز ۱۰۰ درصد خواهد بود، زیرا همه آن‌ها فیلم را تأیید کرده‌اند. این سیستم باعث می‌شود فیلم‌های محافظه‌کارانه و بی‌خطر به راحتی درصدهای بالایی کسب کنند و برچسب «گوجه‌فرنگی تازه» بگیرند.[2]

در مقابل، «پاپ‌کورن‌متر» نشان‌دهنده درصد تماشاگرانی است که به فیلم نمره ۳.۵ از ۵ یا بالاتر داده‌اند. راتن تومیتوز از سال ۲۰۱۹ سیستم «آرای تأییدشده» را معرفی کرد تا تنها نظر کسانی که بلیت سینما خریده‌اند در نمره اصلی مخاطبان محاسبه شود و جلوی تقلب گرفته شود.[2][5]

این تفاوت ساختاری توضیح می‌دهد که چرا آثار جسورانه و ساختارشکنی مانند «جنگ ستارگان: آخرین جدای» شکاف عمیقی ایجاد می‌کنند. این فیلم با تحسین ۹۱ درصدی منتقدان روبه‌رو شد، اما تغییرات داستانی آن باعث خشم طرفداران قدیمی شد و نمره تماشاگران را به ۴۲ درصد کاهش داد.[4]

متاکریتیک؛ وزن‌دهی به اعتبار منتقدان

برخلاف راتن تومیتوز که تنها به دنبال یافتن یک اجماع کلی است، پلتفرم متاکریتیک تلاش می‌کند «شدت تحسین» را بسنجد. این سایت نمرات کیفی منتقدان را به یک مقیاس دقیق ۰ تا ۱۰۰ تبدیل کرده و سپس از آن‌ها یک میانگین وزنی می‌گیرد.[3]

در الگوریتم متاکریتیک، رأی همه رسانه‌ها با هم برابر نیست. نقد یک نشریه معتبر، قدیمی و شناخته‌شده وزن بسیار بیشتری نسبت به یک وبلاگ کوچک یا سایت محلی دارد. به همین دلیل، یک نمره ۹۰ از یک منتقد سرشناس می‌تواند تأثیر چشمگیری در بالا کشیدن نمره نهایی داشته باشد.[3]

متاکریتیک همچنین نمرات را نرمال‌سازی می‌کند تا نتایج در بازه وسیع‌تری پخش شوند و صرفاً در میانه جدول تجمع نکنند. این رویکرد ریاضی باعث می‌شود نمره متاسکور معمولاً سخت‌گیرانه‌تر و پایین‌تر از درصد توافق در راتن تومیتوز به نظر برسد.[3]

به همین دلیل است که یک فیلم ممکن است در راتن تومیتوز درصد بالایی داشته باشد، اما در متاکریتیک نمره متوسطی کسب کند. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که همه منتقدان فیلم را متوسط رو به بالا ارزیابی کرده‌اند، اما هیچ‌کدام آن را یک شاهکار بی‌نظیر نخوانده‌اند.[3]

آی‌ام‌دی‌بی و مبارزه با دستکاری آرا

در سوی دیگر میدان، پایگاه داده اینترنتی فیلم‌ها یا همان آی‌ام‌دی‌بی قرار دارد که کاملاً بر اساس آرای مردمی در یک مقیاس ۱ تا ۱۰ استوار است. اما برخلاف تصور عموم، این سایت نیز نمره نهایی را از طریق یک میانگین ساده حسابی به دست نمی‌آورد.[1]

برای جلوگیری از پدیده مخرب «بمباران نقد» — جایی که گروه‌هایی از کاربران اینترنتی برای پایین کشیدن یا بالا بردن مصنوعی امتیاز یک فیلم هماهنگ می‌شوند — آی‌ام‌دی‌بی از یک فرمول محرمانه میانگین وزنی بهره می‌برد تا اثر آرای افراطی را خنثی کند.[1][4]

در این سیستم هوشمند، رأی کاربرانی که سابقه طولانی و مستمری در امتیازدهی دارند، ارزش بسیار بیشتری نسبت به حساب‌های کاربری تازه‌تأسیس دارد. این فیلترها کمک می‌کنند تا نمره نهایی بازتاب دقیق‌تری از نظر واقعی و متعادل تماشاگران پیگیر سینما باشد.[1]

روند امتیازدهی در آی‌ام‌دی‌بی معمولاً در روزهای اول اکران به دلیل هجوم طرفداران دوآتشه بسیار بالا است، اما با گذشت زمان و ثبت آرای کاربران عادی، نمره فیلم تثبیت شده و به مرور کاهش می‌یابد. الگوریتم سایت این نوسانات اولیه را نیز در نظر می‌گیرد.[1]

چرا منتقدان و مردم متفاوت می‌بینند؟

فراتر از فرمول‌های پیچیده ریاضی، معیارهای ارزیابی این دو گروه از اساس با یکدیگر متفاوت است. منتقدان حرفه‌ای که در طول یک سال صدها فیلم تماشا می‌کنند، به شدت به دنبال اصالت، ساختارشکنی، تکنیک‌های بدیع کارگردانی و پرهیز از کلیشه‌ها هستند.[6]

برای یک منتقد، تکرار یک فرمول موفق در یک فیلم اکشن، نقطه‌ضعف بزرگی محسوب می‌شود. آن‌ها به فیلم‌هایی پاداش می‌دهند که ریسک‌پذیر باشند و ژانر خود را یک قدم به جلو ببرند، حتی اگر نتیجه نهایی برای مخاطب عام کمی سنگین یا دیرفهم به نظر برسد.[6]

در مقابل، تماشاگران عمومی معمولاً با انتظارات کاملاً مشخصی به سالن تاریک سینما می‌روند. آن‌ها می‌خواهند پس از یک هفته کاری سرگرم شوند، با قهرمانان داستان ارتباط عاطفی برقرار کنند و از تماشای جلوه‌های ویژه یک بلاک‌باستر پرخرج نهایت لذت را ببرند.[6]

اگر فیلمی بتواند این وعده‌های سرگرم‌کننده را عملی کند، از نگاه تماشاگران اثری کاملاً موفق است؛ حتی اگر فیلمنامه‌اش پر از حفره‌های منطقی باشد یا از نظر هنری حرف جدیدی برای گفتن نداشته باشد. وفاداری به منبع اقتباس نیز برای این گروه اهمیت حیاتی دارد.[6]

در نهایت، هیچ‌کدام از این اعداد و درصدها به تنهایی نمی‌توانند ارزش مطلق یک اثر هنری را تعیین کنند. درک نحوه محاسبه این امتیازها به ما کمک می‌کند تا به جای تکیه کورکورانه به یک عدد واحد، پلتفرم مناسب را برای سلیقه و نیاز خود انتخاب کنیم.[6]