پایان ذخایر نفت شناور ایران در آسیا؛ وال‌استریت ژورنال از تخلیه کامل ناوگان سایه خبر داد

ذخایر استراتژیک نفت خام ایران که برای ماه‌ها در قالب ناوگان سایه در آب‌های شرق آسیا نگهداری می‌شد، اکنون به پایان رسیده است. روزنامه وال‌استریت ژورنال در گزارشی با استناد به داده‌های ردیابی کشتی‌ها اعلام کرد که این انبار شناور تا اواسط اکتبر ۲۰۲۶ کاملاً تخلیه شده است.[1]

این ذخایر عظیم که عمدتاً در سواحل مالزی و سنگاپور مستقر بودند، به عنوان یک ضربه‌گیر حیاتی برای حفظ جریان درآمدهای ارزی تهران عمل می‌کردند. محاصره دریایی ایالات متحده مانع از آن شده است که ایران بتواند محموله‌های جدیدی را جایگزین نفت فروخته شده به پالایشگاه‌های چینی کند.[1][3]

ناوگان سایه ایران طی سال‌ها با استفاده از روش‌های پیچیده‌ای مانند خاموش کردن سیستم‌های ردیابی خودکار و انتقال محموله کشتی به کشتی فعالیت می‌کرد. این شبکه پنهان به تهران اجازه می‌داد تا با وجود تحریم‌های بین‌المللی، نفت خود را به دور از چشم نهادهای نظارتی به بازارهای آسیایی برساند.[2][5]

پیش از آغاز درگیری‌های اخیر در ماه فوریه، ایران حدود ۱۳۵ میلیون بشکه نفت خام را در نفتکش‌های مستقر در آب‌های بین‌المللی ذخیره کرده بود. ارزش این ذخایر شناور در آن زمان با توجه به نوسانات قیمت انرژی، بیش از ۱۰ میلیارد دلار برآورد می‌شد که پشتوانه‌ای قدرتمند برای اقتصاد کشور بود.[3]

روند تخلیه و تأثیر محاصره دریایی

روند تخلیه این ذخایر از ماه آوریل و همزمان با آغاز نخستین مرحله از محاصره دریایی شدت گرفت. با وجود محدودیت‌های اعمال شده در خلیج فارس، ایران همچنان به فروش محموله‌های از پیش انبار شده خود در آب‌های آسیا ادامه داد تا جریان ورود ارز به کشور متوقف نشود.[3]

در اواسط ماه ژوئن و همزمان با توقف موقت درگیری‌ها برای مذاکرات صلح، تهران تلاش گسترده‌ای را برای بازسازی این ذخایر آغاز کرد. در این پنجره زمانی کوتاه، حجم نفت شناور ایران در آسیا با یک جهش سریع به نقطه اوج ۹۰ میلیون بشکه رسید.[3]

با این حال، با از سرگیری مجدد محاصره دریایی در اواسط ماه ژوئیه، روند نزولی این ذخایر با شتاب بیشتری تکرار شد. داده‌های ردیابی نشان می‌دهد که تا پنجم اکتبر، حجم نفت موجود در این ناوگان به زیر یک میلیون بشکه سقوط کرد و چند روز بعد کاملاً صفر شد.[3]

همایون فلکشاهی، تحلیلگر ارشد مؤسسه کپلر، با تأیید این روند نزولی اعلام کرده است که دیگر هیچ نفتی برای تخلیه و تحویل به چین در این ناوگان باقی نمانده است. این پایان کار سیستمی است که سال‌ها شریان اصلی صادرات انرژی ایران محسوب می‌شد.[1][2]

پیامدهای اقتصادی و مسدود شدن درآمدهای ارزی

تخلیه کامل این ذخایر شناور، ضربه سنگینی به ساختار تأمین مالی دولت وارد کرده است. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) برآورد کرده است که این انسداد دریایی، دست‌کم ۲۵ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی ایران را مسدود کرده و توانایی بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده را به شدت محدود ساخته است.[1][2]

دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، تأکید کرده است که این اقدامات هزینه‌های ویرانگری را بر دستگاه‌های امنیتی و نظامی ایران تحمیل کرده است. از دست رفتن این منابع مالی، تغییر فاز درگیری‌ها از یک رویارویی صرفاً نظامی به یک جنگ فرسایشی اقتصادی را نشان می‌دهد.[2][4]

فروش نفت به طور سنتی حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از درآمدهای دولت ایران را تشکیل می‌دهد و بزرگترین منبع تأمین ارز خارجی کشور است. قطع این شریان حیاتی، فشار مضاعفی بر اقتصادی وارد می‌کند که هم‌اکنون نیز با تورم افسارگسیخته و کمبود گسترده کالاها مواجه است.[3][5]

گزارش‌ها حاکی از آن است که ارزش پول ملی در برابر دلار آمریکا با افت شدیدی روبرو شده است. در غیاب درآمدهای حاصل از ناوگان سایه، دولت برای تأمین بودجه جاری و هزینه‌های عملیاتی خود با چالش‌های بی‌سابقه‌ای دست و پنجه نرم می‌کند.[3]

تغییر آرایش پالایشگاه‌های آسیایی

با خروج بشکه‌های نفت ایران از بازار آسیا، جریان تجارت جهانی انرژی به سرعت خود را با شرایط جدید تطبیق داده است. پالایشگاه‌های مستقل چینی که پیشتر به دلیل حاشیه سود بالا به شدت به نفت تخفیف‌دار ایران وابسته بودند، اکنون مجبور به تغییر استراتژی تأمین خوراک خود شده‌اند.[3]

این پالایشگاه‌ها برای جبران کمبود نفت ایران، خرید محموله‌های جایگزین از بازارهای دوردست‌تر مانند برزیل و کشورهای غرب آفریقا را به میزان قابل‌توجهی افزایش داده‌اند. این تغییر مسیر، پویایی‌های جدیدی را در زنجیره تأمین انرژی در نیمکره شرقی ایجاد کرده است.[3]

افزایش تقاضای چین برای نفت حوزه اقیانوس اطلس، باعث کاهش عرضه و افزایش حق بیمه برای این نوع از نفت خام شده است. این جابجایی در جریان‌های تجاری نشان می‌دهد که چگونه حذف یک بازیگر کلیدی می‌تواند معادلات قیمت‌گذاری را در مناطق دیگر جهان تغییر دهد.[3]

کارشناسان هشدار می‌دهند که با تطبیق تأسیسات پالایشگاه‌های چینی با ترکیب نفت‌های جدید، بازپس‌گیری این سهم بازار در آینده برای ایران بسیار دشوار خواهد بود. تغییرات ساختاری در زنجیره تأمین معمولاً اثرات بلندمدتی بر روابط تجاری کشورها بر جای می‌گذارند.[1][3]

جبران عرضه و ثبات در بازار جهانی

برخلاف نگرانی‌های اولیه، حذف کامل ذخایر شناور ایران باعث ایجاد شوک قیمتی شدید در بازار جهانی نفت نشده است. دلیل اصلی این ثبات نسبی، افزایش چشمگیر صادرات سایر کشورهای تولیدکننده در منطقه خلیج فارس و جبران سریع کمبود عرضه بوده است.[1][3]

با وجود تنش‌های منطقه‌ای، جریان انتقال نفت از خاورمیانه نه تنها کاهش نیافته، بلکه با حمایت و تأمین امنیت مسیرهای کشتیرانی توسط نیروهای ائتلاف، از سطح پیش از جنگ نیز فراتر رفته است. این امر مانع از بروز بحران انرژی در کشورهای مصرف‌کننده شده است.[1][4]

علاوه بر تنگه هرمز، کشورهای منطقه استفاده از مسیرهای جایگزین را نیز افزایش داده‌اند. خط لوله پترولاین عربستان سعودی با ظرفیت انتقال ۵ میلیون بشکه در روز به دریای سرخ و خطوط لوله امارات متحده عربی، نقش مهمی در دور زدن نقاط پرخطر ایفا می‌کنند.[3]

داده‌های مؤسسه کپلر نشان می‌دهد که مجموع جریان نفت خاورمیانه از طریق تنگه هرمز و مسیرهای جایگزین در هفته منتهی به ۱۸ اکتبر به بیش از ۲۴ میلیون بشکه در روز رسیده است. این رقم بالاتر از میانگین ۲۳.۳ میلیون بشکه‌ای پیش از آغاز درگیری‌ها است.[4]

چشم‌انداز آینده و خطرات ژئوپلیتیک

پایان یافتن ذخایر شناور ایران نشان‌دهنده یک تغییر ساختاری در نحوه مقابله با تجارت غیررسمی نفت است. سیستمی که طی سال‌ها برای انتقال پنهان محموله‌ها در آب‌های بین‌المللی طراحی شده بود، اکنون در برابر ترکیبی از محاصره فیزیکی و ردیابی دیجیتال کارایی خود را از دست داده است.[1][5]

با مسدود شدن اصلی‌ترین منبع درآمدی، گزینه‌های اقتصادی تهران به شدت محدود شده است. تحلیلگران هشدار می‌دهند که این بن‌بست مالی می‌تواند انگیزه‌ها را برای استفاده از اختلال در بازار انرژی به عنوان یک اهرم فشار ژئوپلیتیک افزایش دهد و ریسک‌پذیری در منطقه را بالا ببرد.[3]

بازار جهانی نفت اکنون با یک پارادوکس مواجه است؛ از یک سو عرضه فیزیکی به خوبی مدیریت شده و ثبات برقرار است، و از سوی دیگر خطر تشدید تنش‌ها به دلیل فشارهای اقتصادی بی‌سابقه بر یکی از بازیگران اصلی، همچنان سایه سنگینی بر قیمت‌ها می‌اندازد.[3][4]

در نهایت، تخلیه ناوگان سایه در آسیا نقطه عطفی در معادلات انرژی خاورمیانه محسوب می‌شود. دورانی که در آن ذخایر شناور به عنوان یک قلک ارزی امن برای دور زدن محدودیت‌ها عمل می‌کردند، به پایان رسیده و فصل جدیدی از رقابت‌های ژئواکونومیک آغاز شده است.[1][3]