پیشنهاد وزیر علوم: آموزش «سواد رسانه‌ای» به عنوان درس اختیاری در تمام رشته‌های دانشگاهی

حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری ایران، در اوایل آبان ۱۴۰۵ طرحی راهبردی را برای گنجاندن واحد درسی «سواد رسانه‌ای» در فهرست دروس اختیاری تمامی رشته‌های دانشگاهی ارائه کرده است. این وزارتخانه که مدیریت آموزش بیش از ۳ میلیون دانشجوی شاغل به تحصیل را بر عهده دارد، اکنون در حال بررسی سازوکارهای اجرایی این پیشنهاد است.[1][2]

این تصمیم در واکنش به موج فزاینده اخبار جعلی و تأثیر مخرب آن بر فضای آکادمیک و افکار عمومی اتخاذ شده است. سیمایی صراف با تأکید بر اینکه مهارت‌های تحلیل خبر دیگر محدود به دانشجویان ارتباطات نیست، اعلام کرد که همه افراد در هر رشته تحصیلی، امروز به سواد رسانه‌ای نیاز مبرم دارند.[3]

ریشه پیشنهاد؛ ماجرای یک خبر جعلی

جرقه اصلی این پیشنهاد پس از انتشار یک خبر کذب درباره یکی از اساتید دانشگاه علامه طباطبایی در اواخر مهر ۱۴۰۵ زده شد. در هفته‌های گذشته، شایعه‌ای در فضای مجازی منتشر شد که ادعا می‌کرد یک استاد این دانشگاه به مقدسات توهین کرده است و گروهی نیز خواستار اخراج فوری وی شدند.[1][4]

بررسی‌های دقیق وزارت علوم نشان داد که این ادعا کاملاً بی‌اساس بوده است. فرد نام‌برده در خبر، تنها برای مدت یک سال دانشجوی این دانشگاه بوده و پس از فارغ‌التحصیلی دانشگاه را ترک کرده است. با این حال، عنوان جعلی «استاد دانشگاه علامه» به سرعت در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد و فضای ملتهبی را ایجاد کرد.[1]

وزیر علوم با اشاره به این رویداد، تأکید کرد که اخبار جعلی چپ و راست نمی‌شناسد و تمامی اقشار جامعه را هدف قرار می‌دهد. وی در یک پیام ویدئویی تصریح کرد که خبرهایی که گاهی نام و عنوان افراد را به‌اشتباه به موضوعاتی گره می‌زنند، برای جامعه نگرانی ایجاد کرده و تصویر نهادها را مخدوش می‌کنند.[3][4]

سیمایی صراف منطق علمی و دینی را پشتوانه این طرح می‌داند. او معتقد است که هنگام مواجهه با هر خبری، پیش از واکنش نشان دادن، باید متن کامل آن را در بستر اصلی‌اش بررسی و صحت‌سنجی کرد. وی افزود که فیک‌نیوزها در کشور زیاد هستند و با ایجاد تشویش، کشور را به تشنج می‌کشند.[2][4]

وی به نمونه دیگری از این اخبار جعلی اشاره کرد و گفت که فردی چند ماه قبل مدعی شده بود مشاور وزیر علوم است و شخصی را توبیخ کرده است، در حالی که وزیر اصلاً نام او را نشنیده بود. این دست اخبار بی‌اساس در دو ماه اخیر رشد چشمگیری داشته‌اند.[4]

چالش‌های اجرایی در دانشگاه‌ها

در صورت تصویب نهایی این پیشنهاد، سرفصل‌های آموزشی در بیش از ۲۶۰۰ برنامه درسی موجود در وزارت علوم نیازمند بازنگری خواهند بود. دانشجویان مقاطع مختلف از مهندسی تا علوم پزشکی می‌توانند این درس را به عنوان یک واحد اختیاری اخذ کنند تا در برابر بمباران اطلاعات نادرست واکسینه شوند.[1]

کارشناسان آموزشی معتقدند که تبدیل سواد رسانه‌ای از یک مفهوم انتزاعی به یک شایستگی عمومی در دانشگاه‌ها، نیازمند تأمین هزاران استاد مجرب و تدوین سرفصل‌های کاربردی است. موفقیت این طرح به نحوه اجرای آن در صدها دانشگاه و مؤسسه آموزش عالی در سراسر کشور بستگی خواهد داشت.

اجرای این طرح می‌تواند گامی مهم در جهت ارتقای سطح تحلیل انتقادی در جامعه باشد. با توجه به نفوذ بالای شبکه‌های اجتماعی در میان جوانان ۱۸ تا ۲۴ ساله، تجهیز این قشر به ابزارهای اعتبارسنجی اطلاعات، از هزینه‌های سنگین اجتماعی و امنیتی ناشی از شایعات جلوگیری خواهد کرد.

ضرورت عبور از مباحث تئوریک

سابقه آموزش رسمی سواد رسانه‌ای در ایران به سال ۱۳۹۵ بازمی‌گردد؛ زمانی که وزارت آموزش و پرورش کتاب «تفکر و سواد رسانه‌ای» را برای دانش‌آموزان پایه دهم متوسطه تألیف کرد. با این حال، بررسی‌ها نشان می‌دهد که به دلیل کمبود معلمان متخصص، این درس در بسیاری از مدارس به حاشیه رانده شد.

اکنون پس از گذشت یک دهه از آن تجربه، وزارت علوم قصد دارد این خلأ آموزشی را در سطح آموزش عالی جبران کند. ورود فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی مولد و دیپ‌فیک، تشخیص اخبار واقعی از محتوای ساختگی را به مراتب دشوارتر از گذشته کرده است.

بر اساس آمارهای منتشر شده از سوی نهادهای پژوهشی، ضریب نفوذ اینترنت در ایران به بیش از ۸۰ درصد رسیده و شبکه‌های اجتماعی به منبع اصلی دریافت خبر برای بیش از ۶۰ درصد از جوانان تبدیل شده‌اند. این حجم از دسترسی بدون آموزش‌های حفاظتی، آسیب‌پذیری جامعه را افزایش داده است.

اساتید علوم ارتباطات پیشنهاد می‌کنند که سرفصل‌های این درس اختیاری جدید، نباید تنها به مباحث تئوریک محدود شود. آموزش تکنیک‌های عملی برای راستی‌آزمایی تصاویر، شناخت سوگیری‌های شناختی و تحلیل الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی باید هسته اصلی این واحد درسی را تشکیل دهد.

تجربه‌های جهانی در آموزش عالی

چالش بزرگ پیش روی وزارت علوم، تأمین کادر آموزشی متخصص برای تدریس این واحد در دانشگاه‌های فنی، مهندسی و علوم پایه است. استفاده از ظرفیت‌های آموزش آنلاین و پلتفرم‌های یادگیری مجازی می‌تواند یکی از راهکارهای مؤثر برای دسترسی یکپارچه تمامی دانشجویان به اساتید برجسته این حوزه باشد.

در کنار آموزش‌های رسمی، نقش تشکل‌های دانشجویی و نشریات دانشگاهی نیز در ارتقای سواد رسانه‌ای غیرقابل انکار است. سیمایی صراف پیش‌تر نیز بر ضرورت بازگشت مرجعیت به رسانه‌های رسمی دانشگاهی تأکید کرده و خواستار تقویت اعتماد دانشجویان به این درگاه‌های اطلاعاتی شده بود.

تجربه کشورهای توسعه‌یافته نشان می‌دهد که ادغام سواد رسانه‌ای در آموزش عالی، تأثیر مستقیمی بر کاهش قطبی‌شدن جامعه دارد. در کشورهایی نظیر فنلاند و کانادا که بالاترین شاخص‌های سواد رسانه‌ای را در جهان دارند، آموزش این مهارت‌ها از سنین پایه آغاز شده و در دانشگاه‌ها به صورت تخصصی‌تر دنبال می‌شود.

پیشنهاد وزیر علوم نشان‌دهنده تغییر رویکرد نهادهای حاکمیتی از محدودسازی صرف به سمت توانمندسازی مخاطبان است. اگر این طرح با برنامه‌ریزی دقیق و بودجه‌بندی مناسب در سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ اجرایی شود، می‌تواند الگویی برای سایر نهادهای فرهنگی کشور باشد.

انتظار می‌رود شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی و کمیسیون‌های تخصصی وزارت علوم در ماه‌های آینده جلسات متعددی را برای تدوین چارچوب‌های اجرایی این پیشنهاد برگزار کنند. تا آن زمان، مسئولیت اصلی بر عهده خود دانشجویان و اساتید است تا با رویکردی انتقادی با جریان اطلاعات برخورد کنند.