راز امتیازدهی تنیس: چرا ۱۵، ۳۰ و ۴۰؟

در هر مسابقه گرند اسلم، بیش از ۲۵۰ امتیاز بین بازیکنان رد و بدل می‌شود و برای هر کدام از آن‌ها، داور اعدادی را اعلام می‌کند که در هیچ ورزش دیگری شبیه آن وجود ندارد: ۱۵، ۳۰، ۴۰ و سپس پیروزی در گیم. اگر تا به حال تنیس تماشا کرده باشید، احتمالاً این سوال برایتان پیش آمده که چرا امتیازات به سادگی ۱، ۲ و ۳ شمرده نمی‌شوند؟ پاسخ این سوال در تاریخچه‌ای ۶۰۰ ساله نهفته است.

ریشه‌های این سیستم امتیازدهی عجیب به قرون وسطی در فرانسه و بازی باستانی «ژو دو پوم» (Jeu de Paume) یا «بازی با کف دست» بازمی‌گردد. در قرون ۱۲ تا ۱۶ میلادی، پیش از آنکه راکت‌های مدرن اختراع شوند، اشراف و مردم عادی فرانسه توپی را با دست خالی به سمت یکدیگر پرتاب می‌کردند. اسناد تاریخی نشان می‌دهد که حتی در آن زمان نیز شمارش امتیازات با مضاربی از عدد ۱۵ انجام می‌شد.[1]

مشهورترین و پذیرفته‌شده‌ترین توضیح برای این اعداد، «نظریه صفحه ساعت» است. بر اساس این نظریه، در گذشته از یک صفحه ساعت بزرگ برای نمایش امتیازات استفاده می‌شد. با گرفتن امتیاز اول، عقربه روی ربع اول یعنی دقیقه ۱۵ قرار می‌گرفت. امتیاز دوم عقربه را به دقیقه ۳۰ و امتیاز سوم آن را به دقیقه ۴۵ می‌برد. رسیدن به دقیقه ۶۰ به معنای پایان و پیروزی در آن گیم بود.[3]

اما چرا امروزه به جای ۴۵، عدد ۴۰ را می‌شنویم؟ پاسخ در نیاز به ایجاد قانون «دیوس» (Deuce) یا تساوی نهفته است. برای اینکه یک بازیکن نتواند تنها با یک امتیاز اختلاف برنده شود، قانون تساوی در امتیاز ۴۵ معرفی شد. اما برای اینکه امتیازات از ۶۰ دقیقه فراتر نرود، عدد ۴۵ به ۴۰ کاهش یافت. به این ترتیب، در حالت تساوی (۴۰-۴۰)، بازیکنی که امتیاز بعدی را می‌گرفت به عدد ۵۰ می‌رسید و امتیاز بعدی او را به ۶۰ و پیروزی می‌رساند.[3]

دلیل دیگر برای تغییر ۴۵ به ۴۰، راحتی در تلفظ شفاهی بود. در زبان فرانسوی قرون وسطی، تلفظ کلمه «quarante-cinq» (چهل و پنج) در جریان یک بازی سریع، طولانی و دشوار بود. به همین دلیل، بازیکنان به مرور زمان آن را به «quarante» (چهل) خلاصه کردند. یک متن لاتین مربوط به سال ۱۵۲۲ میلادی به صراحت نقل می‌کند: «ما ۳۰ می‌بریم، ما ۴۵ می‌بریم» که نشان می‌دهد در آن زمان هنوز از توالی قدیمی استفاده می‌شد، اما تا سال ۱۸۷۷ که قوانین تنیس در ویمبلدون رسمی شد، عدد ۴۰ کاملاً جایگزین شده بود.

نظریه دوم که کمتر به آن پرداخته شده، «هندسه زمین بازی» است. در بازی باستانی ژو دو پوم، طول زمین بازی ۹۰ فوت (حدود ۲۷ متر) بود که هر بازیکن ۴۵ فوت فضا در اختیار داشت. طبق این نظریه، بازیکنی که سرویس می‌زد، با گرفتن امتیاز اول اجازه داشت ۱۵ فوت به جلو حرکت کند. با امتیاز دوم، ۱۵ فوت دیگر جلو می‌رفت (مجموعاً ۳۰ فوت). اما برای امتیاز سوم، از آنجا که حرکت ۱۵ فوتی او را مستقیماً به تور می‌چسباند، تنها ۱۰ فوت جلو می‌رفت و روی خط ۴۰ فوتی می‌ایستاد.[1][3]

واژگان عجیب تنیس نیز داستان‌های خود را دارند. اصطلاح «لاو» (Love) که به معنای امتیاز صفر است، هیچ ربطی به عشق ندارد. این کلمه احتمالاً از واژه فرانسوی «l'oeuf» به معنای «تخم‌مرغ» گرفته شده است، زیرا شکل عدد صفر شبیه به یک تخم‌مرغ است. همچنین کلمه «دیوس» (Deuce) برای تساوی ۴۰-۴۰، از عبارت فرانسوی «à deux le jeu» ریشه گرفته که به معنای نیاز به دو امتیاز متوالی برای پیروزی است.

حتی خود کلمه «تنیس» نیز یادگاری از همان دوران است. در بازی ژو دو پوم، بازیکنی که قصد زدن سرویس را داشت، پیش از ضربه زدن کلمه «Tenez!» (بگیر!) را فریاد می‌زد تا حریف را مطلع کند. با انتقال این بازی به انگلستان، این واژه فرانسوی در زبان انگلیسی به «Tennis» تبدیل شد و نام این ورزش را برای همیشه ماندگار کرد. این سیستم امتیازدهی، امروز به نمادی از اصالت و تاریخ غنی این ورزش تبدیل شده است.[1][3]